અમેરિકા અને ઈઝરાયેલની આક્રમકતાથી અખાતી દેશોમાં તણાવ, તેલના વૈશ્વિક બજારોમાં બેચેની
ઈરાન વિરુદ્ધ અમેરિકા અને ઈઝરાયેલની સંયુક્ત આક્રમકતાએ વિશ્વને, ખાસ કરીને એશિયાઈ દેશોને તેલના ગંભીર સંકટમાં મૂકી દીધા છે. તેનું મુખ્ય કારણ એક સાંકડો પણ અત્યંત મહત્વનો દરિયાઈ માર્ગ ‘આબનાયે હોર્મુઝ’ (Hormuz Strait) બંધ થવાની શક્યતા છે. આ જળમાર્ગ પર્શિયન ગલ્ફ (ખલીજ ફારસ) ને ઓમાનના અખાત અને ત્યારબાદ હિંદ મહાસાગર સાથે જોડે છે. તેની ઉત્તરે ઈરાન અને દક્ષિણે ઓમાન તથા સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) આવેલા છે. ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ આ માર્ગ બહુ પહોળો નથી. તેના સૌથી સાંકડા બિંદુ પર તેની પહોળાઈ લગભગ 34 કિલોમીટર છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે તેની મહત્વતાનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે દરરોજ લગભગ બે કરોડ બેરલ તેલ આ માર્ગે વિશ્વના બજારો સુધી પહોંચે છે, જે વિશ્વના કુલ દૈનિક વપરાશના અંદાજે 20% છે. દરિયાઈ માર્ગે થતા વૈશ્વિક તેલ વેપારનો લગભગ ચોથો ભાગ આ જ રસ્તે પસાર થાય છે. આ જ કારણ છે કે જ્યારે પણ અખાતમાં તણાવ વધે છે, ત્યારે વૈશ્વિક બજારોમાં તેલના ભાવમાં તરત જ ઉથલપાથલ શરૂ થઈ જાય છે. નિષ્ણાતો આબનાયે હોર્મુઝને ઊર્જાની “શાહરગ” (જીવાદોરી) ગણાવે છે.
અખાતી દેશોનું અર્થતંત્ર મોટે ભાગે આ માર્ગ પર નિર્ભર છે. સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, સંયુક્ત આરબ અમીરાત, કુવૈત, કતાર અને ઈરાન તેમના તેલ અને ગેસનો મોટો જથ્થો આ જળમાર્ગ દ્વારા વિશ્વભરમાં મોકલે છે. કતરની લિક્વિડ નેચરલ ગેસ (LNG) ની નિકાસ પણ આ જ રસ્તે થાય છે. ઈરાને ધમકીઓ છતાં સત્તાવાર રીતે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની બંધ કરવાની જાહેરાત હજી સુધી કરી નથી, પરંતુ વ્યવહારિક રીતે શિપિંગ (જહાજોની અવરજવર) ખરાબ રીતે પ્રભાવિત થઈ છે અને લગભગ રસ્તો બંધ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે. આ કારણે ઊર્જાના વૈશ્વિક બજારો સંકટમાં છે અને પરિણામે 8 માર્ચ સુધીમાં તેલની કિંમત 110 ડોલર પ્રતિ બેરલ ને વટાવી ગઈ છે.
આ માર્ગ બંધ થવાની સૌથી ખરાબ અસર પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ અને એશિયાના મોટા અર્થતંત્રો પર પડી રહી છે. ચીન, ભારત અને દક્ષિણ કોરિયા તેમની ઊર્જા જરૂરિયાતોનો મોટો હિસ્સો અખાતી દેશોમાંથી મેળવે છે. જાપાન તેની જરૂરિયાતનું લગભગ 70% તેલ આ માર્ગે આયાત કરે છે. તેથી, હોર્મુઝમાં અવરોધના કારણે એશિયાના ઔદ્યોગિક અર્થતંત્રો સંકટમાં મુકાઈ ગયા છે.
આ જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને સાઉદી અરેબિયાએ વર્ષો પહેલા એક વૈકલ્પિક માર્ગ તૈયાર કર્યો હતો, જેને “ઈસ્ટ-વેસ્ટ પાઈપલાઈન” કહેવામાં આવે છે. આ પાઈપલાઈન દ્વારા અખાતના કિનારેથી નીકળતું તેલ સાઉદી અરેબિયાના પશ્ચિમ કિનારે આવેલા ‘યાનબુ’ બંદર સુધી પહોંચાડી શકાય છે, જ્યાંથી તેને રાતા સમુદ્ર (Red Sea) દ્વારા વૈશ્વિક બજારોમાં મોકલી શકાય છે. આ રીતે તેલને આબનાયે હોર્મુઝમાંથી પસાર થવાની જરૂર રહેતી નથી.
પરંતુ આ માર્ગ પણ સંપૂર્ણ સુરક્ષિત નથી. રાતા સમુદ્રમાંથી પસાર થઈ એશિયા તરફ જવા માટે જહાજોને ‘આબનાયે બાબ અલ-મંદબ’ માંથી પસાર થવું પડે છે, જે યમન અને આફ્રિકાના કિનારાની વચ્ચે આવેલું છે. તાજેતરના વર્ષોમાં યમનના હુથી બળવાખોરોએ આ વિસ્તારમાં જહાજોને નિશાન બનાવ્યા છે, જેના કારણે આ માર્ગની સુરક્ષા પણ અનિશ્ચિત બની ગઈ છે. જોકે છેલ્લા કેટલાક સમયથી અહીં કોઈ મોટી કાર્યવાહી જોવા મળી નથી, પરંતુ ભવિષ્યમાં આવી ઘટનાઓની શક્યતા નકારી શકાય તેમ નથી.
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વિશ્વાસ ધરાવે છે કે અમેરિકી નૌકાદળ હોર્મુઝનો માર્ગ ખુલ્લો રાખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. નિઃશંકપણે અમેરિકી નૌકાદળ વિશ્વની સૌથી શક્તિશાળી નૌકાદળ શક્તિ છે. જોકે, લશ્કરી નિષ્ણાતો આ બાબતને એટલી સરળ માનતા નથી. આબનાયે હોર્મુઝ એક સાંકડો જળમાર્ગ છે જ્યાં સેંકડો વ્યાપારી જહાજો સતત અવરજવર કરે છે. જો ઈરાન દરિયાઈ સુરંગો બિછાવવામાં સફળ થાય અથવા દરિયાકાંઠાની મિસાઈલો અને ડ્રોન દ્વારા હુમલા શરૂ કરે, તો દરેક જહાજને સુરક્ષિત રસ્તો પૂરો પાડવો શક્ય નહીં હોય.
નિષ્ણાતો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે જો હોર્મુઝમાં થોડા દિવસો માટે પણ શિપિંગ પ્રભાવિત થાય, તો વૈશ્વિક તેલના ભાવ આસમાને પહોંચી જશે. ઊર્જા બજારોમાં અસ્થિરતાની આ શ્રેણી માત્ર તેલ આયાત કરતા દેશોને જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક અર્થતંત્રના દરેક ક્ષેત્રને અસર કરશે.
હકીકત એ છે કે આબનાયે હોર્મુઝ વૈશ્વિક અર્થતંત્રના ધબકારા સમાન છે. તેને બંધ કરવાનો અર્થ માત્ર અખાતમાં સંકટ નથી, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં આર્થિક અનિશ્ચિતતાનું તોફાન છે. તેથી, વધતા તણાવ વચ્ચે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું વૈશ્વિક શક્તિઓ આ જીવાદોરીને ખુલ્લી રાખવામાં સફળ થશે કે દુનિયા નવા ઊર્જા સંકટ તરફ આગળ વધી રહી છે? અમેરિકા અને ઈઝરાયેલની આક્રમકતાને રોકીને જ આ મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગને સુરક્ષિત અને ખુલ્લો રાખી શકાય છે. હવે જોવાનું એ રહે છે કે વિશ્વના દેશો આ બાબતે કેવી ભૂમિકા ભજવે છે.
