અદાણી સામે રાહુલ ગાંધીએ સોશિયલ મીડિયા પર એક મોટું ઓનલાઇન આંદોલન શરૂ કરી દીધું છે. આ માટે તેમણે એક ખાસ હેશટેગ અને લોગો પણ જાહેર કર્યા છે’; ‘ગ્રીન ઓવર ગ્રીડ’ એટલે કે “પ્રકૃતિ કે લોભ”.
5 જૂનના રોજ જ્યારે રાહુલ ગાંધીએ ગ્રેટ નિકોબાર પર પોતાનો વીડિયો લોન્ચ કર્યો, તેની સાથે જ એક ઓનલાઇન પિટિશન પણ જાહેર કરી દીધી અને લોકોને આ અભિયાનમાં જોડાવા અપીલ કરી. રાહુલ ગાંધીએ પોતાની વેબસાઇટ પર આ વિષયને લઈને ‘નિકોબાર મેટર્સ’ નામનું એક આખું પેજ બનાવ્યું છે અને યુવાનોને આહવાન કર્યું છે કે તેઓ પોતાની આંખોથી સત્ય જુએ અને પછી જ વિશ્વાસ કરે. અદાણીએ કદાચ વિચાર્યું પણ નહીં હોય કે રાહુલ ગાંધી ગ્રેટ નિકોબારના મુદ્દાને લઈને આ સ્તરનું ઓનલાઇન આંદોલન છેડી દેશે. આ વેબસાઇટ પર સ્પષ્ટ લખવામાં આવ્યું છે કે પ્રોજેક્ટ માટે દોઢ કરોડ જેટલા વૃક્ષો કાપવામાં આવી રહ્યા છે, જેના કારણે હજારો વર્ષોથી ત્યાં રહેતા આદિવાસીઓ વિસ્થાપિત થઈ જશે. આ બધું મોદી સરકારના માનીતા ઉદ્યોગપતિઓના રિયલ સ્ટેટ પ્રોજેક્ટ્સને જગ્યા આપવા માટે કરવામાં આવી રહ્યું છે.
રાહુલ ગાંધી ગ્રેટ નિકોબારના મુદ્દા પર પૂરી તૈયારી સાથે ઇન્ટરનેટના મેદાનમાં ઉતર્યા છે. છેલ્લા બે થી ચાર વર્ષથી પર્યાવરણવિદો અને નિષ્ણાતો આ પ્રોજેક્ટ સામે સવાલો ઉઠાવી રહ્યા છે, પરંતુ મુખ્ય પ્રવાહના મીડિયા (ગોદી મીડિયા)એ ક્યારેય ત્યાં પોતાના કેમેરા મોકલીને તપાસ કરવાની તસ્દી લીધી નથી. સરકારના દાવા અને નિષ્ણાતોની ચેતવણી વચ્ચે શું તફાવત છે, તે દેશ સામે લાવવાનો પ્રયાસ કોઈએ કર્યો નથી. આવા સંવેદનશીલ મુદ્દાઓને કોઈ હાથ અડકાડવા પણ તૈયાર નથી, પરંતુ રાહુલ ગાંધી ત્યાં પહોંચ્યા અને હવે તેને જન-આંદોલનમાં બદલવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. સરકારનું કહેવું છે કે ગ્રેટ નિકોબારનો આ પ્રોજેક્ટ દેશની સુરક્ષા માટે અનિવાર્ય છે, જ્યારે લોકસભાના વિપક્ષી નેતા રાહુલ ગાંધી તેને તદ્દન પાયાવિહોણી વાત ગણાવે છે. તેઓ પોતે આ વિસ્તારની મુલાકાતે ગયા અને ત્યાંના ગંભીર મુદ્દાઓને જનતા સમક્ષ લાવ્યા. આ નિમિત્તે આપણને પણ ગ્રેટ નિકોબારના વાસ્તવિક પ્રશ્નો પર વિગતવાર વાત કરવાની તક મળી છે.
રાહુલ ગાંધીનો આ વીડિયો જોતાં જ મને બે વર્ષ પહેલાંનો વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનો એક વીડિયો યાદ આવી ગયો. વડાપ્રધાન મોદી અરબ સાગરના એક છેડે હતા, જ્યારે રાહુલ ગાંધી બંગાળની ખાડીના છેડે છે. દેશની રાજનીતિના આ બે મોટા નેતાઓની શૈલી અને તેમના સંદેશને સમજવા માટે આ સરખામણી ખૂબ જ જરૂરી છે. બંગાળની ખાડીમાં મોટર બોટ પર સામાન્ય કપડાંમાં બેઠેલા રાહુલ ગાંધીનો કેમેરા પર સાઇડ શોટ દેખાય છે, જેમાં તેઓ એકલા નજરે પડે છે. આ એક સંદેશ છે કે જે મુદ્દાને કોઈ સ્પર્શ કરતું નથી, તેને રાહુલ ગાંધી એકલા ઉપાડવાની હિંમત રાખે છે. તેઓ વીડિયોમાં કહે છે કે વધુ ને વધુ લોકોએ આ સ્થળનો અનુભવ કરવો જોઈએ, કારણ કે તેમને નથી લાગતું કે સામાન્ય લોકો અથવા તો સરકાર આ સંવેદનશીલતાને સમજી શકે છે. બીજી તરફ, વડાપ્રધાન મોદી સમુદ્રમાં મોટર બોટ પર ભગવા વસ્ત્રો ધારણ કરીને, હાથમાં મોરપંખ લઈને બેઠા છે અને પૃષ્ઠભૂમિમાં ધાર્મિક સંગીત વાગી રહ્યું છે. તેઓ દેશના વડાપ્રધાન ઓછા અને કોઈ ધર્મગુરુ વધારે લાગી રહ્યા છે. તેઓ ઊંડા સમુદ્રમાં જઈને પ્રાચીન દ્વારકા નગરીના દર્શન કરે છે અને પોતાની આ સાધનાનો પ્રચાર કરે છે.
આ બંને વીડિયો ભારતની રાજનીતિના બે વિરોધાભાસી વ્યાકરણને સ્પષ્ટ કરે છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પોતાના વીડિયોમાં પોતાની જ આસપાસ સંવાદ કેન્દ્રિત રાખે છે અને પોતાની છબી એક ‘નૉન-બાયોલોજિકલ’ દૈવી અવતાર જેવી બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે, જ્યારે રાહુલ ગાંધી પોતાના વિશે ઓછું અને દેશના ગંભીર મુદ્દાઓ તેમજ પ્રકૃતિની વિશાળ સંપત્તિ વિશે વધુ વાત કરે છે. પર્યાવરણ અને આદિવાસી વસ્તીના રક્ષણ માટે દેશમાં ‘વન સંરક્ષણ કાયદો’ અને ‘વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદો’ બનાવવામાં આવ્યા હતા, જેથી વિકાસના નામે કોઈ કુદરતી સંપદાને ઉજાડી ન શકે. પરંતુ આજે દેશને હોંગકોંગ અને મકાઉ જેવો આધુનિક બનાવવાનું સપનું બતાવીને આ કાયદાઓને નેવે મૂકવામાં આવી રહ્યા છે. ઉંમરના કારણે વડાપ્રધાન મોદીને સાવચેતીપૂર્વક અરબ સાગરમાં ઉતારવામાં આવે છે, જેમને જોઈને એવું નથી લાગતું કે આ એ જ ‘બાલ નરેન્દ્ર’ છે જે બાળપણમાં મગરનું બચ્ચું પકડી લાવ્યા હતા. જ્યારે 55 વર્ષના રાહુલ ગાંધી કોઈ પણ મદદ વગર સમુદ્રના પાણીમાં એકલા કૂદી પડે છે અને અંદર તેજ ગતિથી આગળ વધે છે, જે દર્શાવે છે કે તેઓ સમુદ્રના સંસાધનોને ઊંડાણપૂર્વક સમજે છે.
રાહુલ ગાંધીએ અંડમાન અને નિકોબારની મુલાકાત દરમિયાન ત્યાંના સ્થાનિક લોકો અને પ્રવાસીઓ સાથે મુલાકાત કરી. તેઓ સ્પષ્ટપણે સ્વીકારે છે કે અંડમાનમાં પર્યાવરણને નુકસાન ન થાય તેવા પ્રવાસન (Eco-tourism)ને પ્રોત્સાહન મળવું જોઈએ. પરંતુ નિકોબારની સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. ભારત સરકાર જ્યાં આ 80 હજાર કરોડથી વધુનો વિશાળ પ્રોજેક્ટ લાવવા જઈ રહી છે, તે વિસ્તાર વિશ્વના સૌથી સ્વચ્છ અને સુંદર વર્ષાવનો (Rainforests)થી ઘેરાયેલો છે જેને યુનેસ્કોએ બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ જાહેર કર્યો છે. રાહુલ ગાંધીનો આક્ષેપ છે કે યોજના એવી છે કે લાખો વૃક્ષો કાપીને, કરોડો ડોલરની કમાણી કરીને ત્યાં હોટેલ્સ, કેસિનો અને રિયલ સ્ટેટનો ખેલ ખેલવામાં આવે. જો આ માત્ર સૈન્ય અને વ્યૂહાત્મક સુરક્ષા માટેનો પ્રોજેક્ટ હોત, તો ભારતીય નૌસેનાના બેઝ ‘INS બાઝ’ નો વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો હોત. ‘INS બાઝ’ છેલ્લા પાંચ વર્ષથી વિસ્તરણની માંગ કરી રહ્યું છે અને તેની આસપાસ પૂરતી જમીન ઉપલબ્ધ છે, જેના માટે વર્ષાવનો કાપવાની કોઈ જરૂર નથી. પરંતુ અસલ વાત એ છે કે આ લોકો સેનાની પાછળ છુપાઈને અદાણી માટે ભારતીય જમીન હડપ કરવા માગે છે.
સરકાર આ પ્રોજેક્ટના બચાવમાં આંકડાઓ રજૂ કરીને કહી રહી છે કે પ્રભાવિત વિસ્તારમાં માત્ર ૧૮.૬૫ લાખ વૃક્ષો છે અને તેમાંથી માત્ર ૭ લાખ વૃક્ષો જ કાપવામાં આવશે. સરકાર ટકાવારીનો સહારો લઈને કહી રહી છે કે આ અંડમાન-નિકોબારના કુલ જંગલોના માત્ર ૧.૮૨% ભાગને જ અસર કરશે. પરંતુ નિષ્ણાતો અને રાહુલ ગાંધી આ દાવો ખોટો ગણાવે છે, કારણ કે આ જંગલોમાં વૃક્ષોની ગીચતા ખૂબ વધારે છે અને એક જ હેક્ટરમાં સેંકડો વૃક્ષો આવેલા છે. આ પ્રોજેક્ટને કારણે હજારો વર્ષોથી ત્યાં રહેતી જનજાતિઓનું અસ્તિત્વ જોખમમાં મુકાશે. આ જ કારણે ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪માં ૩૯ આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોએ રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મૂને પત્ર લખીને આ પ્રોજેક્ટને ‘નરસંહાર’ (Genocide) સમાન ગણાવ્યો હતો. આ મામલે એક હાઈ પાવર કમિટી પણ બની, પણ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના નામે તેનો રિપોર્ટ જાહેર કરાયો નથી.
પર્યાવરણીય દ્રષ્ટિએ આ પ્રોજેક્ટ ભારે વિનાશ નોતરશે. વિશ્વના સૌથી મોટા કાચબા એટલે કે લેધરબેક કાચબાના પ્રજનન સ્થળ સમાન ગલાથિયા ખાડી પર 400 કરોડના ખર્ચે ટ્રાન્સશિપમેન્ટ પોર્ટ બનાવવાનું આયોજન છે, જેનાથી આ પ્રજાતિ લુપ્ત થઈ જશે. વળી, સમુદ્રની ઇકોલોજી માટે ફેફસા સમાન પરવાળાના ખડકો (કોરલ રીફ)ને નષ્ટ કરવાનું મોટું જોખમ છે, જેમને વાઇલ્ડલાઇફ પ્રોટેક્શન એક્ટ અંતર્ગત વાઘ જેટલી જ ‘શેડ્યૂલ-૧’ ની કાનૂની સુરક્ષા મળેલી છે. સરકારે મંજૂરી મેળવવા માટે ૨૦૧૮ અને ૨૦૨૧ ના સત્તાવાર નકશામાં ફેરફાર કર્યો હોવાનો પણ આક્ષેપ છે. જૂના નકશામાં પરવાળાના ખડકો તટની નજીક હતા, જ્યારે ૨૦૨૧ ના નકશામાં તેને ગાયબ કરી દેવાયા અથવા તટથી દૂર દર્શાવીને કાયદાકીય છટકબારી શોધવામાં આવી છે, જેને રાહુલ ગાંધીએ સફેદ જૂઠ ગણાવ્યું છે.
કોંગ્રેસ ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટને લઈને સતત પ્રશ્નો ઉઠાવી રહી છે. જયરામ રમેશ અવારનવાર ટ્વીટ કરે છે અને સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ માં સોનિયા ગાંધીએ પણ આ અંગે અખબારોમાં લેખ લખ્યો હતો. નિષ્ણાતોનો આક્ષેપ છે કે વન ક્ષેત્રમાં પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવા માટે આદિવાસીઓની ‘ગ્રામસભા’ની જે મંજૂરી લેવાઈ છે તેમાં છેતરપિંડી થઈ છે, કારણ કે જ્યાં આદિવાસીઓ રહેતા જ નથી તેવા વિસ્તારોના લોકો પાસેથી મંજૂરી મેળવી લેવામાં આવી છે. પ્રોજેક્ટ પર નજર રાખવા માટે જે મોનિટરિંગ કમિટી બનાવવામાં આવી છે, તેમાં કોઈ સ્વતંત્ર નિષ્ણાતો નથી, પણ એવી સંસ્થાઓના લોકો છે જેમને આ પ્રોજેક્ટમાંથી જ ભંડોળ મળવાનું છે. નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) એ પણ માત્ર કાગળ પરની પ્રક્રિયાઓ જોઈને ૨૦૨૨ માં મંજૂરી આપી દીધી, પણ પર્યાવરણ અને ઇકોલોજી પર થનારી અસરોને નજરઅંદાજ કરી દીધી. ૨૯ એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના રોજ રાહુલ ગાંધીએ આ પ્રોજેક્ટને ભારતની કુદરતી અને આદિવાસી વિરાસત સામેનો સૌથી મોટો સ્કેમ અને ગુનો ગણાવ્યો હતો.
ભાજપે આ તરફ રાહુલ ગાંધી પર વળતો પ્રહાર કરતા ટ્વીટ કર્યું છે કે હિંદ મહાસાગરમાં ચીનનો પ્રભાવ વધી રહ્યો છે અને કોંગ્રેસ ચીન સાથેના કનેક્શનને કારણે જનજાતિઓની આડમાં આ પ્રોજેક્ટનો વિરોધ કરી રહી છે, જ્યારે માત્ર થોડા જ વિસ્તારમાં વિકાસ થઈ રહ્યો છે. પરંતુ સરકાર પાસે પર્યાવરણના નુકસાનનો કોઈ ઠોસ જવાબ નથી, એટલે જ ક્યારેક ચીન, સિંગાપુર તો ક્યારેક ઈરાન કે જાપાનનું નામ જોડીને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની વાત આગળ ધરાય છે. રાહુલ ગાંધી દેશના યુવાનોને સવાલ પૂછે છે કે તમે કેવું ભારત ઈચ્છો છો—જ્યાં કેસિનો માટે વર્ષાવનો કાપી નખાય કે જ્યાં કુદરતી ધરોહર સુરક્ષિત રહે? આ માટે તેમણે ઓનલાઇન પિટિશન શરૂ કરી છે. આજે ડિજિટલ માધ્યમથી નવી પેઢી (Gen-Z) પણ પર્યાવરણના આવા મોટા સવાલો સાથે જોડાઈ રહી છે, જેમ કે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટિ’ દ્વારા શિક્ષણ મંત્રીના રાજીનામા માટે ચાલી રહેલું ઓનલાઇન પ્રદર્શન.
રાહુલ ગાંધી સારી રીતે જાણે છે કે અંડમાન-નિકોબાર કોઈ મોટું ચૂંટણી ક્ષેત્ર નથી કે જ્યાંથી તેમને કરોડો વોટ મળી જશે. આજના દોરમાં, જ્યારે ઉત્તર પ્રદેશ જેવા રાજ્યોમાં જનતા જ્ઞાતિ અને ધર્મના આધારે એન્કાઉન્ટરોની માંગણીઓ પાછળ અંદરોઅંદર લડી રહી છે અને લોકોનો વિવેક જોખમમાં છે, તેવા સમયે વિપક્ષના નેતા દિલ્હીથી હજારો કિલોમીટર દૂર આવેલા એક ટાપુના પર્યાવરણ માટે આંદોલન ચલાવી રહ્યા છે. ગોદી મીડિયા ભલે આ વીડિયો પર ડિબેટ નહીં કરે, પણ રાહુલ ગાંધી હાર-જીતની પરવા વગર પોતાનું કામ કરી રહ્યા છે. તાજેતરમાં યુપીના બાંદામાં એટલું ગેરકાયદેસર ખનન થયું કે હરિયાળી ગાયબ થઈ ગઈ અને તાપમાન બેકાબૂ વધી ગયું, પણ ત્યાં કોઈ ભાજપના સાંસદે અવાજ ન ઉઠાવ્યો. વિકાસના બહાને એક રિયલ સ્ટેટ પ્રોજેક્ટને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો લિબાસ પહેરાવી દેવાયો છે. આપણા પોતાના શહેરો સામાન્ય વરસાદમાં ડૂબી જાય છે ત્યાં વિકાસ નથી દેખાતો, પણ નિકોબારની કુદરતી સંપત્તિને જોખમમાં મૂકવામાં આવી રહી છે. શું તમે આ વિનાશ સામે સજાગ છો? શું તમે પ્રકૃતિના આ મુદ્દાઓ સાથે જોડાણ અનુભવો છો?
લેખ સૌજન્યઃ
