સમાનતા કાયદાથી પર છે

• સૈયદ તનવીર અહમદ

ઉચ્ચ શિક્ષણમાં સમાનતાના પ્રોત્સાહન માટેના નિયમો, ૨૦૨૬ અંગે ભારતીય સર્વોચ્ચ અદાલતનું તાજેતરનું અવલોકન, જેમાં ૨૦૧૨ના અગાઉના નિયમોને માન્ય રાખવામાં આવ્યા છે, તે ભારતની ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં વ્યાપેલા ભેદભાવ અંગેની બંધારણીય અને સામાજિક ચર્ચામાં એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક સમાન છે. ૨૦૨૬ ના નિયમો વિરુદ્ધ દાખલ કરાયેલી ત્રણ અરજીઓની સુનાવણી અને ત્વરિત નિકાલ, ન્યાયતંત્રની સક્રિયતાની સાથે સમાનતા, સમાવેશીતા અને બંધારણીય નૈતિકતા પ્રત્યેની અદાલતની નિરંતર પ્રતિબદ્ધતા પણ દર્શાવે છે.

આ કેસમાં સર્વોચ્ચ અદાલતે ૨૦૨૬ ના નિયમોની વિવાદાસ્પદ જોગવાઈઓ, ખાસ કરીને નિયમ ૩(સી) ની ઝીણવટભરી તપાસ કરી હતી, જે રક્ષણ અને લાભો માટે પાત્ર એવા ચોક્કસ “જૂથો” ને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. અદાલતે નોંધ્યું કે આ નિયમમાં અપાયેલી વ્યાખ્યા અસ્પષ્ટ અને સંદિગ્ધ હતી, જે બંધારણીય રીતે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. જોકે આ નિયમોનો ઉદ્દેશ્ય સમાનતા લાવવાનો હતો, પરંતુ લાભાર્થી જૂથોની વ્યાખ્યા સ્પષ્ટ ન હોવાને કારણે યોગ્ય વ્યક્તિ બાકાત રહી જવાનું અથવા નિયમોનો મનસ્વી અમલ થવાનું જોખમ રહેલું હતું. ૨૦૧૨ ના નિયમોને યથાવત રાખીને અને નવા માળખાની કડક સમીક્ષા કરીને કોર્ટે પુનરોચ્ચાર કર્યો છે કે સામાજિક ન્યાય માત્ર ઉપરછલ્લા કે અસ્પષ્ટ નિયમો દ્વારા પ્રાપ્ત કરી શકાતો નથી.

આ ઘટનાક્રમ ન્યાયિક, સામાજિક અને રાજકીય એમ વિવિધ પાસાઓ ધરાવે છે. ન્યાયિક દ્રષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, સર્વોચ્ચ અદાલતે ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં ભેદભાવનો સામનો કરતા વિદ્યાર્થીઓની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા દાખવીને અત્યંત ઝડપી કાર્યવાહી કરી છે. જ્યાં વિલંબ જ અન્યાયને પોષવાનું કારણ બનતો હોય, ત્યાં આવી ત્વરિત કાર્યવાહી અનિવાર્ય છે. ન્યાયતંત્રની આ સક્રિયતા ભવિષ્યના બંધારણીય ન્યાયનિર્ણય માટે, ખાસ કરીને વંચિત અને લઘુમતી સમુદાયોના હિતોના રક્ષણમાં માર્ગદર્શક બની રહેશે.

સામાજિક રીતે આ કિસ્સો એક કડવું સત્ય ઉજાગર કરે છે કે બંધારણીય ખાતરી હોવા છતાં ઉચ્ચ શિક્ષણમાં ભેદભાવ હજુ પણ પ્રવર્તે છે. બંધારણની કલમ ૧૪ કાયદા સમક્ષ સમાનતાનો અધિકાર આપે છે, તેમ છતાં માળખાકીય અસમાનતાઓ સમાજમાં ઊંડે સુધી જડાયેલી છે. ઉચ્ચ શિક્ષણ પરના અહેવાલો અને સંસદીય સમિતિઓની ચર્ચાઓ વારંવાર દર્શાવે છે કે કેવી રીતે અનુસૂચિત જાતિ, અનુસૂચિત જનજાતિ, અન્ય પછાત વર્ગો અને ધાર્મિક લઘુમતીના વિદ્યાર્થીઓ વ્યવસ્થિત પક્ષપાતનો ભોગ બને છે. નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં સવર્ણ જૂથોનું વર્ચસ્વ અને કુલપતિઓ કે વરિષ્ઠ અધ્યાપકો જેવા મહત્વના હોદ્દાઓ પર સામાજિક રીતે પ્રભાવશાળી વર્ગની બહુમતી, પ્રતિનિધિત્વના ન્યાય સામે ગંભીર સવાલો ઉભા કરે છે.

તે અત્યંત ચિંતાજનક છે કે જે સંસ્થાઓ વૈચારિક દ્રષ્ટિકોણ, સામાજિક સૌહાર્દ અને બંધારણીય મૂલ્યોના સિંચન માટે છે, તે જ સંસ્થાઓ ઘણીવાર સામાજિક પૂર્વગ્રહોનું પ્રતિબિંબ બને છે. જાતિ, ધર્મ કે સામાજિક પૃષ્ઠભૂમિ પર આધારિત ભેદભાવ માત્ર છૂટાછવાયા કિસ્સા નથી; તે પ્રવેશ પ્રક્રિયા, મૂલ્યાંકન પદ્ધતિ, કેમ્પસની સંસ્કૃતિ અને તકોની ઉપલબ્ધતામાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે. ખાસ કરીને મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓ શૈક્ષણિક પરિસરમાં સામાજિક, આર્થિક અને સાંપ્રદાયિક એમ બહુવિધ સ્તરે ભેદભાવનો સામનો કરી રહ્યા છે, જ્યારે વાસ્તવમાં આ સંસ્થાઓ તટસ્થતા અને ન્યાયના કેન્દ્રો હોવા જોઈએ.

આ મુદ્દાનું રાજકીય પાસું પણ અવગણી શકાય તેમ નથી. આ નિયમોની આસપાસ સર્જાયેલા વિવાદમાં સત્તાધારી પક્ષના સભ્યોનો વિરોધ અને રાજીનામા પણ જોવા મળ્યા, જે આંતરિક મતભેદો સ્પષ્ટ કરે છે. નેતાઓ દ્વારા અપાયેલા નિવેદનો અને મૂળ ડ્રાફ્ટમાં કરાયેલા ફેરફારો નીતિ-નિર્ધારણની પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતાના અભાવ તરફ ઈશારો કરે છે. આ ડ્રાફ્ટ યુજીસી (UGC) એ બનાવ્યો હોય કે રાજ્યના શિક્ષણ વિભાગોનો પ્રભાવ હોય, પરંતુ સમાનતા લક્ષી નીતિઓ સમાવેશી અને બંધારણીય રીતે સ્પષ્ટ હોય તેની અંતિમ જવાબદારી સરકારની રહે છે.

સર્વોચ્ચ અદાલતનું આ અવલોકન એ વાસ્તવિકતા પર ભાર મૂકે છે કે માત્ર કાયદા કે નિયમો બનાવવાથી ભેદભાવ દૂર નથી થતો. સમાનતા સ્થાપવા માટે સતત જાગૃતિ, પ્રમાણિક આત્મનિરીક્ષણ અને કઠોર સત્યનો સામનો કરવાની રાજકીય ઈચ્છાશક્તિ જરૂરી છે. ઉચ્ચ શિક્ષણ અંગેની ચર્ચાઓમાં હવે એ પૂછવાની જરૂર છે કે શું વર્તમાન કાયદાકીય માળખું ધાર્મિક લઘુમતીઓ અને ખાસ કરીને મુસ્લિમોને પૂરતું રક્ષણ આપે છે? જો શિક્ષણ ખરેખર સામાજિક પરિવર્તનનું માધ્યમ હોય, તો તેણે જાતિવાદ, સાંપ્રદાયિકતા અને બહિષ્કારની માનસિકતાને પડકારવી જ પડશે. હવે ધારાસભા, કારોબારી અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની એ જવાબદારી છે કે તેઓ બંધારણીય સમાનતાના વચનને માત્ર કાગળ પર જ નહીં, પણ સાચા અર્થમાં અમલી બનાવે.

લેખ સાભારઃ RADIANCE VIEWSWEEKLY