ભારત: શક્તિની સાથે કે ન્યાયની સાથે?

ભારતે કેટલાક પ્રસંગોએ પેલેસ્ટાઈનના પક્ષમાં મતદાન કર્યું છે, તો કેટલાક પ્રસંગોએ તે તટસ્થ રહ્યું છે. શું આ એક રાજદ્વારી સંતુલન છે? કે પછી શક્તિશાળી સાથીઓને નારાજ ન કરવાની સાવચેતી?

ભારતનો પ્રાચીન અવાજ

ભારતની વિદેશ નીતિ ક્યારેક એક નૈતિક નિવેદન પર સ્થાપિત હતી. આપણે વિશ્વને કહેતા હતા કે આપણે પોતે સંસ્થાનવાદી જુલમમાંથી બહાર આવ્યા છીએ, તેથી આપણે દરેક પીડિત (મજલૂમ) રાષ્ટ્રની સાથે ઊભા રહીશું. આપણી આઝાદી માત્ર એક ભૌગોલિક પરિવર્તન નહોતું; તે એક નૈતિક ઘોષણા હતી — કે સત્તા (શક્તિ) પર સિદ્ધાંતને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવશે. પરંતુ સવાલ એ છે કે શું તે ભારત આજે પણ અસ્તિત્વમાં છે? કે પછી હિતોની રાજનીતિએ સિદ્ધાંતોની રાજનીતિને શાંત કરી દીધી છે?

26 નવેબર 1938ના રોજ મહાત્મા ગાંધીએ ‘હરિજન’માં લખ્યું હતું: “પેલેસ્ટાઈન અરબોનું છે, બરાબર તેવી જ રીતે જે રીતે ઈંગ્લેન્ડ અંગ્રેજોનું અને ફ્રાન્સ ફ્રેન્ચોનું છે.” તેમણે એ પણ સ્વીકાર્યું હતું કે યુરોપમાં યહૂદીઓ પર થયેલો અત્યાચાર એક માનવીય દુર્ઘટના હતી, પરંતુ તેનો ઈલાજ અરબ ભૂમિ પર શોધી શકાય નહીં. આ માત્ર એક વિધાન નહોતું, તે ભારતની આગામી વિદેશ નીતિનો નૈતિક પાયો હતો. જો આજે આપણે આ શબ્દોને માત્ર એક ઐતિહાસિક ફૂટનોટ સમજી લઈએ, તો શું આપણે ગાંધીના આત્મા સાથે ન્યાય કરી રહ્યા છીએ? શું ન્યાય માત્ર ભારતની પોતાની આઝાદીની લડતનું એક સાધન હતું, કે તે એક સાર્વત્રિક સિદ્ધાંત હતો?

29 નવેમ્બર 1947ના રોજ જ્યારે સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં પેલેસ્ટાઈનના વિભાજનનો પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવ્યો, ત્યારે ભારતે તેની વિરુદ્ધમાં મતદાન કર્યું હતું. વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુએ ભારપૂર્વક કહ્યું હતું કે કોઈ રાષ્ટ્રના ભાગ્યનો નિર્ણય બહારની શક્તિઓ ન કરી શકે. ભારત, જે પોતે સંસ્થાનવાદનો ભોગ બન્યું હતું, તે પીડિત રાષ્ટ્રોની પડખે ઊભા રહેવાને પોતાની ઓળખ માનતું હતું. શું આપણે આજે વૈશ્વિક દબાણ સામે તેવી જ હિંમત બતાવી શકીએ છીએ? કે હવે આપણે સિદ્ધાંતની વાત કરતા પહેલાં શક્તિનું વજન તોલીએ છીએ?

ઇન્દિરા ગાંધીનો યુગ: સિદ્ધાંતની રાજનીતિ

1974માં ભારતે ‘પેલેસ્ટાઈન લિબરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશન’ (PLO) ને માન્યતા આપી. ભારત એવો પ્રથમ બિન-અરબ દેશ હતો જેણે સત્તાવાર રીતે પેલેસ્ટાઈની નેતૃત્વનો સ્વીકાર કર્યો. 1988માં રાજીવ ગાંધીના શાસનકાળમાં ભારતે પેલેસ્ટાઈન રાજ્યને માન્યતા આપી અને ‘દ્વિ-રાષ્ટ્ર ઉકેલ’નું સમર્થન કર્યું. આ માત્ર રાજદ્વારી પગલાં નહોતા, તે એક એલાન હતું કે ભારત મજલૂમ – પીડિતની સાથે ઊભું રહેશે. શું આ ઘોષણા આજે પણ આપણી વિદેશ નીતિનો પાયો છે? કે આપણા શબ્દો હવે નરમ અને વધુ પડતા સાવધ બની ગયા છે?

અટલ બિહારી વાજપેયી: 1977નું સ્પષ્ટ વલણ

10 ઓગસ્ટ 1977ના રોજ, વિદેશ મંત્રી તરીકે અટલ બિહારી વાજપેયીએ સંસદમાં કહ્યું હતું: “ઈઝરાયલે તે જમીન ખાલી કરવી પડશે જેના પર તેણે ગેરકાયદેસર કબજો કર્યો છે.” તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે યુદ્ધ અને કબજો શાંતિ લાવી શકતા નથી, અને પેલેસ્ટાઈની જનતાના વાજબી અધિકારોને સ્વીકારવા પડશે. આ માત્ર રાજદ્વારી વાક્યો નહોતા, તે એક સ્પષ્ટ નૈતિક વલણ હતું. શું આજે પણ આપણી પાસે ‘ગેરકાયદેસર કબજો’ જેવા શબ્દો આટલી સ્પષ્ટતા સાથે ઉચ્ચારવાની હિંમત છે?

1992: એક વળાંક

2 જૂન 1992ના રોજ પી. વી. નરસિંહ રાવની સરકારે ઈઝરાયેલ સાથે સંપૂર્ણ રાજદ્વારી સંબંધો સ્થાપિત કર્યા. શીત યુદ્ધ સમાપ્ત થઈ ગયું હતું, વૈશ્વિક રાજકારણ બદલાઈ રહ્યું હતું અને ભારત આર્થિક ઉદારીકરણ તરફ આગળ વધી રહ્યું હતું. આ કદાચ એક વ્યવહારુ પગલું હતું, પરંતુ પેલેસ્ટાઈન પોલિસી ક્યારેય બયાનમાંથી ગાયબ થઈ નહોતી. શું આ પરિવર્તન અનિવાર્ય હતું? કે પછી આ તે જ ક્ષણ હતી જ્યારે નૈતિક વલણ ચુપચાપ વ્યૂહાત્મક હિતો (Strategic interests) સામે નમી ગયું?

2003: વાજપેયીની ઈઝરાયેલ મુલાકાત

સપ્ટેમ્બર 2003માં વાજપેયી ઈઝરાયેલની મુલાકાત લેનારા પ્રથમ ભારતીય વડાપ્રધાન બન્યા. તેમણે એરિયલ શેરોન સાથે મુલાકાત કરી, સંરક્ષણ સહયોગ વિસ્તાર્યો અને ટેકનોલોજી તથા કૃષિ ક્ષેત્રે સંબંધો મજબૂત કર્યા. તેમ છતાં, તે જ પ્રવાસમાં તેમણે પેલેસ્ટાઈની નેતૃત્વ માટે માનવીય સહાયની જાહેરાત કરી અને દ્વિ-રાષ્ટ્ર ઉકેલના સમર્થનનો પુનરોચ્ચાર કર્યો. ત્યાં એક સંતુલન હતું — શક્તિ સાથે જોડાણ છતાં સિદ્ધાંતો જીવંત હતા. શું શક્તિ સાથેના સંબંધો અનિવાર્ય છે, ખાસ કરીને જો શક્તિશાળી સાથેની મિત્રતા પીડિતોથી અંતરનો સંકેત બની જાય?

નરેન્દ્ર મોદીની 2017ની મુલાકાત

5 જુલાઈ 2017ના રોજ નરેન્દ્ર મોદીએ ઈઝરાયેલની મુલાકાત લીધી. તેઓ પ્રથમ ભારતીય વડાપ્રધાન હતા જેમણે આ યાત્રાને પેલેસ્ટાઈનની મુલાકાત સાથે જોડી નહોતી. તેમણે કહ્યું: “ભારત-ઈઝરાયેલ સંબંધો આકાશ જેટલા વિશાળ છે.” સંરક્ષણ, જળ ટેકનોલોજી, કૃષિ, સાયબર સુરક્ષા અને અવકાશ સહયોગના અનેક કરારો થયા. આ માત્ર શબ્દો નહોતા, તે એક નવા યુગના પ્રતીક હતા. પરંતુ શું પેલેસ્ટાઈનનો ઉલ્લેખ પણ તેટલા જ વજન સાથે થયો? શું રાજદ્વારી પ્રતીકો આપણી બદલાતી પ્રાથમિકતાઓ દર્શાવતા નથી?

ઓક્ટોબર 2023 અને ત્યારપછી

7 ઓક્ટોબર 2023ની ઘટનાઓ પછી વડાપ્રધાને તરત જ ઈઝરાયેલ સાથે એકતા વ્યક્ત કરી. પાછળથી વિદેશ મંત્રાલયે દ્વિ-રાષ્ટ્ર ઉકેલનું સમર્થન દોહરાવ્યું અને પેલેસ્ટાઈનીઓ માટે માનવીય સહાયની જાહેરાત કરી. પરંતુ શું બંને નિવેદનોની તીવ્રતા સમાન હતી? શું માનવીય જાનહાનિ પર અફસોસ તે જ લહેકામાં વ્યક્ત થયો જેમાં વ્યૂહાત્મક એકતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી?

25 ફેબ્રુઆરી 2026 — ઈઝરાયેલની સંસદમાં સંબોધન

25 ફેબ્રુઆરી 2026ના રોજ નરેન્દ્ર મોદીએ ઈઝરાયેલની સંસદ (નેસેટ) ને સંબોધિત કરી, જે આવું કરનારા પ્રથમ ભારતીય વડાપ્રધાન બન્યા. તેમણે આતંકવાદ સામેના સંયુક્ત પ્રયાસો, સુરક્ષા સહયોગ અને ઐતિહાસિક સંબંધો પર ભાર મૂકતા કહ્યું કે તેઓ 1.4 અબજ ભારતીયોનું પ્રતિનિધિત્વ કરી રહ્યા છે. તેમણે ટેકનોલોજી, સંરક્ષણ અને ઇન્ટેલિજન્સમાં સહયોગને નવી ઊંચાઈએ લઈ જવાની વાત કરી. આ એક શક્તિશાળી રાજદ્વારી ક્ષણ હતી — પ્રતીકાત્મક અને વ્યૂહાત્મક બંને રીતે. પરંતુ પ્રતીકો ક્યારેય તટસ્થ હોતા નથી. જ્યારે વડાપ્રધાને કહ્યું કે ભારત ઈઝરાયેલ સાથે મજબૂતીથી ઊભું છે, ત્યારે આ નિવેદન માત્ર નેસેટની દીવાલો સુધી સીમિત ન રહ્યું; તે દેશમાં પાછું આવ્યું.

ભારતની અંદર આ સંબોધને ગંભીર રાજકીય અને વૈચારિક ચર્ચા જગાવી છે. ટીકાકારોએ કહ્યું કે જો ભારતની વિદેશ નીતિ ઐતિહાસિક રીતે ન્યાય, સંતુલન અને પીડિત રાષ્ટ્રોના આત્મનિર્ણયના હકની સમર્થક રહી છે, તો પેલેસ્ટાઈની જનતાના અધિકારો પણ તેટલી જ સ્પષ્ટતાથી વ્યક્ત થવા જોઈએ. તેમના મતે પ્રશ્ન ઈઝરાયેલ સાથેના સંબંધોનો નથી, પણ આ સંબંધને આખા રાષ્ટ્રના બિનશરતી સમર્થન તરીકે રજૂ કરવાનો છે.

કોંગ્રેસ પાર્ટી અને અન્ય નેતાઓએ આ સંબોધનને અસંતુલિત ગણાવ્યું. કોંગ્રેસ નેતા જયરામ રમેશે નેહરુના સંતુલિત દૃષ્ટિકોણનો હવાલો આપ્યો, જ્યારે અન્ય મહાનુભાવોએ સવાલ ઉઠાવ્યો કે શું 1.4 અબજ ભારતીયોનો અવાજ ખરેખર આ મુદ્દે એકસમાન છે? માનવ અધિકાર કાર્યકરો અને નાગરિક સમાજે પણ ટીકા કરી કે માનવીય સંકટને નજરઅંદાજ ન કરી શકાય.

શક્તિની સાથે કે સિદ્ધાંતની સાથે?

ઈઝરાયેલ ભારતને શું આપે છે? સંરક્ષણ ટેકનોલોજી, ડ્રોન્સ, મિસાઈલ સિસ્ટમ, સાયબર સુરક્ષા અને ઇન્ટેલિજન્સ. 2014 પછી ઈઝરાયેલ ભારતના સૌથી મોટા હથિયાર પૂરા પાડનારા દેશોમાંનો એક રહ્યો છે. પરંતુ પેલેસ્ટાઈન ભારતને શું આપે છે? ન હથિયાર, ન અબજોનું રોકાણ, ન વ્યૂહાત્મક પ્રભાવ. શું આપણે નક્કી કરી લીધું છે કે સિદ્ધાંતો માત્ર નબળા લોકો માટે છે અને હિતો શક્તિશાળીઓ માટે? શું ન્યાય હવે વૈશ્વિક બજારની એક એવી વસ્તુ બની ગઈ છે જે માત્ર શક્તિશાળીઓ જ ખરીદી શકે છે?

ઈતિહાસ શું યાદ રાખશે?

જો આવતીકાલે કોઈ શક્તિશાળી રાષ્ટ્ર કોઈ નબળા રાષ્ટ્ર પર સૈન્ય કાર્યવાહી કરે, તો શું આપણે ફરી ‘સંતુલન’નો દાવો કરીશું? શું આપણે એ જ દેશ છીએ જેણે 1947માં પેલેસ્ટાઈનના વિભાજન વિરુદ્ધ અવાજ ઉઠાવ્યો હતો? કે હવે આપણે એવા દેશ બની ગયા છીએ જે પહેલાં હિતોની ગણતરી કરે છે અને પછી વલણ નક્કી કરે છે? શું માનવીય સહાય એ નૈતિક સ્પષ્ટતાનો વિકલ્પ હોઈ શકે? શું દવાઓના થોડા ટ્રક એક મજબૂત નૈતિક નિવેદનથી વધુ કિંમતી છે?

ઈતિહાસ એ નથી લખતો કે કોણે કેટલા ડ્રોન ખરીદ્યા; ઈતિહાસ એ લખે છે કે જ્યારે સમય આવ્યો ત્યારે ન્યાયની સાથે કોણ ઊભું હતું. ભારતને ઈઝરાયેલથી ફાયદો થઈ શકે છે, પણ શું ફાયદો જ સર્વસ્વ છે? જો ગાંધીની ભાષા ન્યાય હતી, જો નેહરુની રાજનીતિ સિદ્ધાંત હતી, જો ઇન્દિરા ગાંધીએ PLO ને માન્યતા આપી હતી અને વાજપેયીએ કબજાને ગેરકાયદેસર કહ્યો હતો — તો આજે આપણે કઈ દિશામાં જઈ રહ્યા છીએ?

પ્રશ્ન હજુ પણ ઊભો છે: આપણે ન્યાયની સાથે છીએ — કે શક્તિની સાથે?