અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ જે યુદ્ધ જીતી ન શક્યા

૨૮ ફેબ્રુઆરીના રોજ અમેરિકા અને ઇઝરાયલે ઈરાન પર હુમલા શરૂ કર્યા. આ હુમલા અત્યંત ભીષણ હતા, જેમાં સેંકડો વિમાનો, ડ્રોન અને મિસાઈલોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. પ્રથમ હુમલો એટલો વિનાશક હતો કે ઈરાનનું સમગ્ર નેતૃત્વ, જેમાં ત્યાંના સર્વોચ્ચ નેતા (સુપ્રીમ લીડર) પણ સામેલ હતા, તે માર્યા ગયા. આવા હુમલાથી કોઈપણ દેશ પર કેવો ભયાનક વિનાશ આવી પડે, તેની કલ્પના કરવી પણ અશક્ય છે. વળી, અમેરિકા અને યુરોપે છેલ્લાં ચાલીસ વર્ષોથી ઈરાન પર તમામ પ્રકારના આર્થિક પ્રતિબંધો લાદેલા હતા, જેના કારણે હથિયાર બનાવવા માટે ઉપયોગી બને તેવી કોઈપણ વસ્તુની આયાત કરવી ઈરાન માટે બિલકુલ અશક્ય હતી. આ હુમલાના બીજા જ દિવસે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિએ ઈરાન સામે શરણાગતિ સ્વીકારવાની માંગ કરી દીધી.

ઈરાનને આ આઘાતમાંથી બહાર આવવામાં થોડો સમય લાગ્યો. ત્યારબાદ તેણે એક એવું અણધાર્યું પગલું ભર્યું જેણે યુદ્ધનું આખું ચિત્ર બદલી નાખ્યું; તેણે ‘હોર્મુઝની સામુદ્રધુની’ (Strait of Hormuz) બંધ કરી દીધી. આ એક જ નિર્ણયથી આખો સંઘર્ષ માત્ર એક પ્રાદેશિક યુદ્ધ મટીને સમગ્ર વિશ્વ માટે ઊર્જા સંકટ (energy crisis) બની ગયો. ગલ્ફ (અખાતી) દેશોમાંથી આવતા તેલ, ગેસ અને અન્ય ખનિજોનો પુરવઠો સંપૂર્ણપણે ઠપ થઈ ગયો. એશિયાઈ દેશો, અખાતી રાજ્યો, યુરોપ અને ખુદ અમેરિકા પણ તેની ઝપેટમાં આવી ગયા. ચારેય તરફ ડીઝલ, પેટ્રોલ અને ગેસની અછત સર્જાઈ અને તેના ભાવો આસમાને પહોંચવા લાગ્યા. આના કારણે વૈશ્વિક અર્થતંત્રને ટ્રિલિયનો ડૉલરનું નુકસાન વેઠવું પડ્યું.

કદાચ ઇતિહાસમાં આ પહેલીવાર બન્યું છે કે જ્યારે કોઈ મુસ્લિમ દેશ સામે યુદ્ધ છેડવામાં આવ્યું હોય અને આખા વિશ્વએ તેની આટલી ભારે કિંમત ચૂકવવી પડી હોય. આ પહેલાં જ્યારે પણ અમેરિકા, યુરોપ અને ઇઝરાયલે અફઘાનિસ્તાન, ઇરાક, લિબિયા, સીરિયા કે સુદાન જેવા મુસ્લિમ દેશો પર હુમલા કર્યા, ત્યારે તેમને પોતાને કોઈ નુકસાન વેઠવું પડતું નહોતું. લાખો મુસ્લિમો માર્યા ગયા, તેમની સંપત્તિ લૂંટાઈ, વિનાશ વેરવામાં આવ્યો, છતાં દુનિયા માત્ર તમાશો જોતી રહી અને હુમલાખોરો આબાદ બચી જતા.

પરંતુ આ વખતે સ્થિતિ અલગ હતી.

ઈરાને માત્ર હોર્મુઝની સામુદ્રધુની જ બંધ ન કરી, પરંતુ અખાતી દેશોમાં આવેલા અમેરિકી અને ઇઝરાયલી સૈન્ય મથકો પર સુનિયોજિત અને સચોટ હુમલા પણ કર્યા. આ હુમલાઓએ દુશ્મનની આક્રમક ક્ષમતાને તોડી પાડી અને તેમને રક્ષણાત્મક સ્થિતિમાં લાવી દીધા. ઈરાને મિસાઈલો અને ડ્રોન દ્વારા દુશ્મનના એવા સૈન્ય મથકો પર નિશાન સાધ્યું, જેના પર આ પહેલાં ક્યારેય હુમલો થયો ન હતો. આ સાથે જ તેલ ઉદ્યોગ અને તેની સપ્લાય ચેઈનને પણ મોટા પાયે ઠપ કરી દેવામાં આવી. અખાતી દેશોને પણ સમજાઈ ગયું કે જે અમેરિકી સૈન્ય મથકો તેમની સુરક્ષા માટે બનાવવામાં આવ્યા હોવાનો દાવો કરાતો હતો, તે વાસ્તવમાં તેમને જ હુમલાનું નિશાન બનાવી રહ્યા છે.

અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે જાહેર થયેલી યુદ્ધવિરામ (ceasefire) મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) ના ઇતિહાસમાં એક મોટો વળાંક છે અને તે અમેરિકાની હારનો સ્વીકાર છે. ભલે અત્યારે મિસાઈલો અને ડ્રોન ઉડતા બંધ થઈ ગયા હોય, પરંતુ આ યુદ્ધવિરામ કોઈ અંધકારમય વાર્તાનો અંત નથી. આ એક નવા મધ્ય પૂર્વ અને કદાચ એક નવી વૈશ્વિક વ્યવસ્થા (new world order) ની શરૂઆત છે, જેમાં એકથી વધુ મહાસત્તાઓ હશે. ઇતિહાસમાં પહેલીવાર અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ સાથે મળીને પણ એક નાના દેશને ઘૂંટણિયે લાવવામાં અસમર્થ રહ્યા. આ યુદ્ધ પછી અમેરિકાના એકહથ્થુ વર્ચસ્વ (unipolar dominance) નો યુગ સમાપ્ત થતો જણાય છે અને ચીન, રશિયા તથા ઈરાન એક નવા શક્તિશાળી જૂથ તરીકે ઉભરી આવ્યા છે.

છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં, મધ્ય પૂર્વમાં ઈરાન સામેનું આ યુદ્ધ તાજેતરના દાયકાઓનો સૌથી ખતરનાક અને તકનીકી રીતે અદ્યતન સંઘર્ષ સાબિત થયો છે. આ વિવાદથી આખો પ્રદેશ યુદ્ધની આગમાં હોમાઈ જવાનો, વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠો ખોરવાઈ જવાનો અને કેટલાય દેશો આ મહાયુદ્ધમાં ખેંચાઈ જવાનો મોટો ખતરો હતો. ભલે અત્યારે યુદ્ધવિરામ થઈ ગયો છે, પરંતુ તે ખૂબ જ નાજુક છે અને ગમે ત્યારે તૂટી શકે છે. રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ અને તેમના વહીવટીતંત્રને સમજાઈ ગયું કે ઈરાન એ ગાઝા નથી. આ યુદ્ધ લાંબું ખેંચાય તો અમેરિકામાં મોંઘવારી એટલી વધી જાય કે ઑક્ટોબરમાં યોજાનારી મધ્યસત્ર ચૂંટણી (midterm elections) માં રિપબ્લિકન પાર્ટીને ભારે નુકસાન વેઠવું પડે. આમ, ઇઝરાયલના અસ્તિત્વ માટે લડાતું આ યુદ્ધ અમેરિકનો માટે ખૂબ મોંઘું સાબિત થઈ રહ્યું હતું.

જો કે, આ યુદ્ધવિરામ પછી પણ ઘણા મહત્વના પ્રશ્નો ઊભા છે:

ઈરાનની વિદેશમાં જપ્ત થયેલી સંપત્તિનું શું થશે?
અમેરિકા અને યુરોપે ઈરાનની અબજો ડૉલરની સંપત્તિ ફ્રીઝ (જપ્ત) કરી રાખેલી છે. કોઈપણ દેશને આર્થિક રીતે તોડવા માટે આ એક મોટું હથિયાર છે. ઈરાનની શરત શરૂઆતથી જ સ્પષ્ટ હતી: પહેલા અમારા પૈસા પાછા આપો. સંભવ છે કે આ સંપત્તિનો એક હિસ્સો તબક્કાવાર ઈરાનને પાછો મળશે, પરંતુ આ પ્રક્રિયા ઈરાન યુદ્ધવિરામની શરતોનું પાલન કેવી રીતે કરે છે તેના પર આધારિત રહેશે. આ નાણાં પરમાણુ કાર્યક્રમ, પ્રાદેશિક સુરક્ષા અને પ્રતિબંધો હટાવવાની પ્રગતિ સાથે જોડવામાં આવશે. આ પહેલાં અમેરિકા આ મુદ્દે વાત કરવા પણ તૈયાર નહોતું. આનાથી ઈરાનને આર્થિક રાહત મળશે, જ્યારે પશ્ચિમી દેશો પાસે વાટાઘાટો માટે દબાણ બનાવવાનું સાધન રહેશે.

લેબેનાનમાં શું થશે?
યુદ્ધવિરામથી લેબેનાનમાં તણાવ ઓછો થવાની આશા જાગી છે. ઇઝરાયલ લેબેનાનના મોટા ભાગ પર કબજો કરવા અને ગાઝાની જેમ જ તેને તબાહ કરવા માંગે છે. હિઝબુલ્લાહ અને ઇઝરાયલ વચ્ચે સૈન્ય કાર્યવાહીમાં મોટો ઘટાડો થવાની અપેક્ષા છે, પરંતુ લેબેનાનનું ભવિષ્ય હજુ પણ અનિશ્ચિત છે. હિઝબુલ્લાહ ક્યારેય પોતાના હથિયારો છોડશે નહીં, અને ઇઝરાયલની સુરક્ષા ચિંતાઓ તેમજ લેબેનાનનું આંતરિક રાજકીય સંકટ હજુ ઉકેલાયા નથી. આ યુદ્ધવિરામ કામચલાઉ શાંતિ લાવી શકે છે, પરંતુ કાયમી શાંતિ માટે ઊંડા રાજકીય ઉકેલો જરૂરી છે, કારણ કે ઇઝરાયલ સ્વભાવે વિસ્તારવાદી અને હંમેશા યુદ્ધ તરફ ઝુકેલું રહ્યું છે.

ગાઝાનું ભવિષ્ય શું હશે?
ગાઝા સીધું આ અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધવિરામનો ભાગ નથી. ત્યાં ઔદ્યોગિક સ્તરે થયેલા વિનાશ અને નરસંહારે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN), અમેરિકા કે યુરોપિયન યુનિયનને સહેજ પણ હચમચાવ્યા નથી. આખી દુનિયા પેલેસ્ટાઈનીઓની કતલબાજી તમાશબીન બનીને જોતી રહી. જો કે, ઈરાન, અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ વચ્ચે તણાવ ઓછો થવાથી ગાઝામાં યુદ્ધવિરામ થવાની અને માનવતાવાદી સહાય પહોંચવાની સંભાવનાઓ વધી શકે છે. રાજકીય ઉકેલ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ પણ વધી શકે છે, છતાં ગાઝાનું ભવિષ્ય હજુ ધૂંધળું છે અને તે ઈરાન, ઇઝરાયલ તથા પેલેસ્ટાઈન વચ્ચેની અલગ વાટાઘાટો પર નિર્ભર રહેશે.

હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીનું શું થશે?
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગોમાંથી એક છે. યુદ્ધ પહેલાં તે ખુલ્લી હતી, યુદ્ધ દરમિયાન બંધ થઈ અને હવે ફરી ખુલશે. આ માર્ગ ફરી ખૂલવો એ આ યુદ્ધવિરામનું સૌથી મોટું આર્થિક પરિણામ હોઈ શકે છે. યુદ્ધ દરમિયાન સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ જવાથી વૈશ્વિક ઊર્જા બજારોમાં ભારે ચિંતા વ્યાપી ગઈ હતી. હવે દરિયાઈ વાહનવ્યવહાર ફરી શરૂ થતાં તેલ અને ગેસના વૈશ્વિક પુરવઠામાં સ્થિરતા આવવાની અપેક્ષા છે. ભવિષ્યમાં ઈરાન પર કોઈ હુમલો થશે તો આ માર્ગ ફરી બંધ થઈ શકે છે. ઈરાન આ યુદ્ધમાંથી મોટો પાઠ શીખ્યું છે કે તેના હાથમાં એક અચૂક હથિયાર આવી ગયું છે, જેનો ઉપયોગ તે ગમે ત્યારે કરી શકે છે.

ઈરાનના સંવર્ધિત યુરેનિયમનું શું થશે?
યુદ્ધવિરામથી પરમાણુ મુદ્દો ઉકેલાયો નથી. સ્થિતિ વતી ત્યાં જ આવીને ઊભી રહી ગઈ છે જ્યાં યુદ્ધ પહેલાં ઓમાનમાં વાટાઘાટો ચાલી રહી હતી. આવનારા અઠવાડિયોમાં યુરેનિયમ સંવર્ધન (enrichment) ના સ્તર, આંતરરાષ્ટ્રીય તપાસ, દેખરેખ પ્રણાલી અને યુરેનિયમના જથ્થા અંગે વાટાઘાટો થશે. આંતરરાષ્ટ્રીય દેખરેખ રાખવા અથવા સંવર્ધનની નવી મર્યાદાઓ નક્કી કરવાના પ્રયાસો થઈ શકે છે. આ વાટાઘાટોની સફળતા કે નિષ્ફળતા જ નક્કી કરશે કે આ યુદ્ધવિરામ કાયમી શાંતિમાં બદલાશે કે માત્ર એક કામચલાઉ વિરામ સાબિત થશે. વર્તમાન સ્થિતિ જોતા એવું લાગે છે કે ઈરાન આ મોરચે અમેરિકાની કોઈ શરત માનવા તૈયાર નથી.

ઈરાનના મિસાઈલ કાર્યક્રમનું શું થશે?
ઈરાનનો મિસાઈલ કાર્યક્રમ અમેરિકા, ઇઝરાયેલ અને તેમના સાથી અખાતી દેશો માટે મોટી ચિંતાનો વિષય છે. પ્રારંભિક યુદ્ધવિરામમાં આ મુદ્દાને સંપૂર્ણપણે આવરી લેવાયો નથી, તેથી ભવિષ્યમાં આ અંગે અલગથી ચર્ચા થશે. ઈરાન પોતાના મિસાઈલ કાર્યક્રમને દેશની સુરક્ષાનો મુખ્ય આધાર માને છે, તેથી તે તેને બંધ કરે તેવી શક્યતા નહિવત છે. ખાસ કરીને જ્યાં સુધી ઇઝરાયેલ પોતાના હથિયારો અકબંધ રાખે, ત્યાં સુધી ઈરાન આવી કોઈ માંગ સ્વીકારશે નહીં.

શું ઈરાન પરથી પ્રતિબંધો હટશે?
પ્રતિબંધો હટાવવા એ ઈરાનની સૌથી પહેલી અને મુખ્ય માંગ છે. આમાં આંશિક રાહત મળવાની શક્યતા છે. જો ઈરાન કરારોનું પાલન કરશે, તો તેલની નિકાસ, નાણાકીય લેવડદેવડ અને વેપાર પરના પ્રતિબંધો હળવા થઈ શકે છે. જો કે, તમામ પ્રતિબંધો તાત્કાલિક હટશે નહીં, પણ ઈરાનની મજબૂત સ્થિતિને જોતાં તે પોતાની શરતો મંજૂર કરાવી લેશે.

શું તેલના ભાવ ઘટશે?
વૈશ્વિક બજારોએ યુદ્ધવિરામની જાહેરાતને સકારાત્મક પ્રતિસાદ આપ્યો છે અને શૅર બજારમાં પણ મોટો ઉછાળો આવ્યો છે. હોર્મુઝ સામુદ્રધુની ફરી ખૂલવા અને તેલ પુરવઠો શરૂ થવાની આશાથી બજારમાં વિશ્વાસ પાછો ફર્યો છે. જો યુદ્ધવિરામ ટકી રહેશે, તો તેલના ભાવ સ્થિર થઈ શકે છે, જે ભારત જેવા ઉર્જા આયાત કરતા દેશો માટે મોટા ફાયદા સમાન રહેશે.

શું આ યુદ્ધવિરામ નિષ્ફળ જઈ શકે?
હા, બિલકુલ. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે યુદ્ધવિરામ હંમેશા નાજુક હોય છે. અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ પોતાની મરજી મુજબ ગમે ત્યારે ફરી હુમલો કરી શકે છે. કોઈપણ નાની સૈન્ય અથડામણ કે રાજકીય અસંમતિ તણાવને ફરી ભડકાવી શકે છે. ઇઝરાયેલ મધ્ય પૂર્વમાં શાંતિ ઈચ્છતું નથી અને આ એક જ વાસ્તવિકતા આવનારા સમયને અનિશ્ચિત બનાવે છે.

૧ માર્ચ, ૨૦૨૬ પછી શું બદલાયું?
જૂન ૨૦૨૬ નું મધ્ય પૂર્વ, ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના મધ્ય પૂર્વ કરતાં તદ્દન અલગ છે. ૨૮ ફેબ્રુઆરીએ જ્યારે હુમલો થયો ત્યારે કોઈએ વિચાર્યું નહોતું કે આ યુદ્ધ મહિનાઓ સુધી ચાલશે. અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ માનતા હતા કે આ યુદ્ધ એકાદ અઠવાડિયામાં ખતમ થઈ જશે. પરંતુ આજે સ્થિતિ એ છે કે યુદ્ધના સ્થાને વાટાઘાટોએ લીધી છે, કારણ કે અમેરિકા જે ધારતું હતું તે યુદ્ધ દ્વારા હાંસલ કરી શક્યું નથી. હોર્મુઝ ફરી ખૂલવા જઈ રહ્યું છે અને આકરા પ્રતિબંધો હટાવવાની ચર્ચા ચાલી રહી છે.

સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે ઈરાન અજેય રહ્યું. ઘણા વિશ્લેષકો માનતા હતા કે અમેરિકા અને ઇઝરાયેલનું આ સંયુક્ત અભિયાન ઈરાનને કાયમ માટે નબળું પાડી દેશે અથવા ત્યાંની સરકારનો અંત લાવશે. પરંતુ એવું કશું જ ન થયું. અમેરિકાએ નાટો (NATO) દેશોને પણ સાથે લેવાનો પ્રયાસ કર્યો પણ તે નિષ્ફળ રહ્યો. ઈરાનને ભારે નુકસાન જરૂર થયું છે, પરંતુ તેનું સરકારી તંત્ર અને સૈન્ય માળખું સંપૂર્ણપણે નાશ પામ્યું નથી. ઈરાન ફરી એકવાર આ પ્રદેશની રાજદ્વારી બાબતોમાં અનિવાર્ય પક્ષ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.

શું મધ્ય પૂર્વ ફરી ક્યારેય પહેલા જેવું થશે?
ના, ક્યારેય નહીં. આ યુદ્ધે સમગ્ર પ્રદેશની વિચારસરણી બદલી નાખી છે. હવે કોઈ એવા ભ્રમમાં નથી કે મધ્ય પૂર્વના યુદ્ધોની અસર માત્ર સ્થાનિક સ્તરે જ રહે છે. આ યુદ્ધે સાબિત કરી દીધું કે અહીંનો એક નાનો સંઘર્ષ પણ વૈશ્વિક ઉર્જા, વૈશ્વિક વેપાર અને અબજો લોકોના જીવનને પ્રભાવિત કરી શકે છે.

અખાતી દેશો હવે શું કરશે?
સાઉદી અરેબિયા, સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE), કતાર, બહેરીન અને કુવૈતે આ યુદ્ધમાંથી મહત્વના પાઠ શીખ્યા છે. તેમણે જોયું કે મિસાઈલો, ડ્રોન અને દરિયાઈ નાકાબંધી કેવી રીતે અબજો ડૉલરની અર્થવ્યવસ્થાને પળવારમાં જોખમમાં મૂકી શકે છે. તેથી, આવનારા વર્ષોમાં તેઓ પોતાની મિસાઈલ ડિફેન્સ સિસ્ટમ મજબૂત કરશે, ડ્રોન ટેક્નોલોજી અને સાયબર સુરક્ષામાં રોકાણ વધારશે, અને વોશિંગ્ટન તથા તેહરાન બંને સાથે સંતુલિત સંબંધો જાળવવાનો પ્રયાસ કરશે. તેઓ સમજી ગયા છે કે માત્ર અમેરિકા તેમના હિતોનું રક્ષણ કરી શકે તેમ નથી. હવે કદાચ તેઓ ઊંચી ઈમારતો અને મહેલો બનાવવાને બદલે એવા બંકરો બનાવવાનું શરૂ કરશે જે યુદ્ધના સમયે કામ લાગે.

ઈરાન માટે શું બદલાયું?
ઈરાન આ યુદ્ધમાંથી સફળતા અને પડકારો બંને સાથે બહાર આવ્યું છે. તેની ત્રણ મુખ્ય સિદ્ધિઓ આ મુજબ છે:
૧. ઇતિહાસના સૌથી મોટા સૈન્ય સંઘર્ષ છતાં ઈરાન અડીખમ ઊભું રહ્યું.
૨. જે શક્તિઓ ઈરાનને એકલું અટૂલું કરવા માંગતી હતી, તે આજે ફરી તેની સાથે ચર્ચા કરવા ટેબલ પર બેઠી છે.
૩. જપ્ત થયેલી સંપત્તિ પાછી મળવા અને તેલની નિકાસ વધવાની આર્થિક તકો ખૂલી છે.
જો કે, નાશ પામેલું ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ તેના માટે હજુ પણ મોટા પડકારો છે.

આ યુદ્ધમાંથી આખા પ્રદેશને શું શીખવા મળ્યું?
દરેક દેશે ચાર મુખ્ય પાઠ શીખ્યા છે:

પહેલો: અમેરિકા પર આંધળો ભરોસો ન કરી શકાય અને યુદ્ધમાં મિસાઈલો નિર્ણાયક સાબિત થાય છે.

બીજો: આધુનિક યુદ્ધમાં ડ્રોન સૌથી મહત્વનું હથિયાર બની ગયું છે.

ત્રીજો: સાયબર યુદ્ધ પણ પરંપરાગત યુદ્ધ જેટલું જ ખતરનાક છે.

ચોથો: ઊર્જા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અત્યંત સંવેદનશીલ અને અસુરક્ષિત છે.
આના કારણે આગામી વર્ષોમાં આ પ્રદેશમાં સંરક્ષણ પાછળનો ખર્ચ વધશે અને અનિશ્ચિતતા તેમના જીવનનો કાયમી હિસ્સો બની જશે.

નિષ્કર્ષ
અમેરિકા આ યુદ્ધ જીતી શક્યું નહીં અને તે જ અમેરિકાની સૌથી મોટી હાર છે. અમેરિકાએ પોતાની સૈન્ય શક્તિ અને ઇઝરાયેલે પોતાની ગુપ્તચર ક્ષમતા સાબિત કરી, તો સામે પક્ષે ઈરાને પોતાની સહનશક્તિ અને વળતો પ્રહાર કરવાની તાકાત બતાવી. ઈરાનની મિસાઈલોએ અમેરિકી નૌકાસેનાને પીછેહઠ કરવા મજબૂર કરી અને ઇઝરાયેલની અંદર પણ ભારે તબાહી મચાવી. અખાતી દેશોએ સીધા યુદ્ધમાં જોડાવાને બદલે મુત્સદ્દીગીરી અને મધ્યસ્થતાનો માર્ગ પસંદ કર્યો.

આ યુદ્ધનો સૌથી મોટો પાઠ એ છે કે અમેરિકા હવે દુનિયાની એકમાત્ર મહાસત્તા નથી રહ્યું. ચીન, રશિયા અને ઈરાન એક નવી સંતુલન રાખનારી શક્તિ (balancing force) તરીકે ઉભરી આવ્યા છે. જૂન ૨૦૨૬ પછીનું મધ્ય પૂર્વ હવે પહેલા કરતાં વધુ સાવધ, સુરક્ષા પ્રત્યે સભાન અને યુદ્ધના આર્થિક નુકસાનથી સારી રીતે વાકેફ હશે. ભલે અત્યારે શાંતિની તક મળી હોય, પરંતુ પેલેસ્ટાઈન, ગાઝા અને લેબેનાનના મૂળભૂત પ્રશ્નો એટલા જ મહત્વના છે જેટલા ઈરાનનો પરમાણુ મુદ્દો. ભવિષ્યમાં આ સંધિ કાયમી શાંતિ તરફ દોરી જશે કે માત્ર એક નાનો વિરામ સાબિત થશે, તેનો જવાબ આવનારો સમય જ આપશે.

શેખ સલીમ
(લેખક ‘વેલફેર પાર્ટી ઓફ ઇન્ડિયા’ સાથે જોડાયેલા છે.)
લેખ સૌજન્ય: ઇન્ડિયા ટુમોરો