પાડોશી બદલી શકાતા નથી

“ઇતિહાસનો પાઠ સ્પષ્ટ છે કે યુદ્ધ વાસ્તવમાં વાટાઘાટોનું જ વિલંબિત સ્વરૂપ છે, જે અસંખ્ય નિર્દોષ જાનમાલ અને વર્ષોની બરબાદી પછી તે જ સ્થાને આવીને ઊભું રહે છે, જ્યાંથી વાતચીતની શરૂઆત થવી જોઈતી હતી. સત્ય એ જ છે કે પાડોશી બદલી શકાતા નથી; ડહાપણ એમાં જ છે કે દુશ્મનીના બદલે સદ્ભાવપૂર્ણ પડોશી ધર્મને સ્વીકારવામાં આવે.”

પાડોશી એ માણસની પસંદગી નથી પરંતુ ભૌગોલિક અનિવાર્યતાનું નામ છે. ઘર બદલી શકાય છે, દીવાલો ઊંચી કરી શકાય છે, અહીં સુધી કે સરહદો પર કાંટાળા તાર પણ લગાવી શકાય છે; પરંતુ જે નદી હિમાલયમાંથી નીકળીને એક દેશના ખેતરોને સિંચતી થઈને બીજા દેશમાં પ્રવેશે છે, તેને કોઈ કરાર રદ કરીને પાછી વાળી શકતું નથી. ભારત અને પાકિસ્તાન આ અફર સત્યના બે કિનારા છે. સાત દાયકાની કડવાશ, ત્રણ યુદ્ધો અને અસંખ્ય સરહદી ઝપાઝપી પણ આ મૂળભૂત સત્યને બદલી શકી નથી કે આ બંને દેશો હંમેશા એકબીજાના પાડોશી જ રહેશે. તેથી અસલ સવાલ એ નથી કે આપણે પાડોશી રહીશું કે નહીં, એ નિર્ણય તો કુદરત અને ઇતિહાસ પહેલાં જ કરી ચૂક્યા છે; પણ સવાલ એ છે કે આપણે કેવા પ્રકારના પાડોશી બનીશું? એકબીજાના મદદગાર બનીશું કે પછી પરસ્પર સંઘર્ષમાં જ રાચતા રહીશું?

એકવીસમી સદીના વિવાદો આ જ ઐતિહાસિક સત્યની સતત સાક્ષી પૂરી રહ્યા છે. રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચેનો લોહિયાળ સંઘર્ષ, જેનો અંત આખરે વાટાઘાટો દ્વારા જ શક્ય બનશે; અફઘાનિસ્તાનમાં બે દાયકા સુધી ચાલેલું યુદ્ધ, જે આખરે દોહાના ટેબલ પર થયેલા કરાર સાથે સમાપ્ત થયું; અથવા ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેની તાજેતરની તણાવપૂર્ણ સ્થિતિ, જેના પછી બંને પક્ષોએ ફરી એકવાર પરોક્ષ વાતચીત અને કામચલાઉ સમજૂતી તરફ વળવું પડ્યું—દરેક ઉદાહરણ એ જ સ્પષ્ટ કરે છે કે યુદ્ધ અને સત્તાની તાકાત સમસ્યાઓને પાછી ઠેલી શકે છે, પણ તેનો ઉકેલ લાવી શકતી નથી. ગાઝાની કરુણાંતિકા પણ આ સત્યનું સ્પષ્ટ ઉદાહરણ છે, જ્યાં પ્રચંડ સૈન્ય શ્રેષ્ઠતા પણ સ્થાયી શાંતિ સ્થાપી શકી નથી. ઇતિહાસનો પાઠ સ્પષ્ટ છે કે યુદ્ધ વાસ્તવમાં વાટાઘાટોનું જ વિલંબિત સ્વરૂપ છે, જે અસંખ્ય નિર્દોષ જાનમાલ અને વર્ષોની બરબાદી પછી તે જ સ્થાને આવીને ઊભું રહે છે, જ્યાંથી વાતચીતની શરૂઆત થવી જોઈતી હતી. જ્યારે અંતિમ મંજિલ સંવાદ જ છે, તો ડહાપણનો તકાદો પણ આ જ છે કે આ મંજિલ સુધી પહોંચવા માટે મનુષ્યોને યુદ્ધનું ઈંધણ ન બનાવવામાં આવે. શાંતિ એ નબળાઈ નથી પરંતુ એ મૂલ્યવાન શાણપણ છે જે ઇતિહાસે પ્રજાને શીખવ્યું છે.

સાંસ્કૃતિક વિરાસત અને સંબંધોના સમીકરણો

આ સંબંધનો સૌથી મજબૂત પાયો એ છે કે ભારત અને પાકિસ્તાન બે અજાણ્યા સમાજો નથી પરંતુ એક જ સાંસ્કૃતિક સાતત્યના વારસદારો છે. આ સત્યનું સૌથી મોટું પ્રતીક સિંધુ જળ કરાર (Indus Waters Treaty) છે. ૧૯૬૦માં વર્લ્ડ બેંકની મધ્યસ્થતામાં થયેલા આ કરાર હેઠળ પૂર્વીય નદીઓ—એટલે કે રાવી, બિયાસ અને સતલુજના પાણીના વપરાશનો અધિકાર ભારતને અને પશ્ચિમી નદીઓ—એટલે કે સિંધુ, જેલમ અને ચિનાબના વપરાશનો અધિકાર પાકિસ્તાનને આપવામાં આવ્યો હતો. આ કરાર ત્રણ યુદ્ધો છતાં અકબંધ રહ્યો અને લાંબા સમય સુધી પરસ્પર સહયોગનું સૌથી સફળ ઉદાહરણ માનવામાં આવતો રહ્યો. જો કે, એપ્રિલ ૨૦૨૫ના પહેલગામ હુમલા પછી ભારતે તેને “સ્થગિત” કરી દીધો અને આજે આ સ્થગિતતાને એક વર્ષથી વધુ સમય વીતી ચૂક્યો છે.

આ એ જ સ્થળ છે જ્યાં કુદરતનો પાઠ સંપૂર્ણ સ્પષ્ટતા સાથે સામે આવે છે. સિંધુ નદીની જળ પ્રણાલી પાકિસ્તાનની ખેતી અને સિંચાઈના મોટા ભાગનો પાયો છે, જ્યારે તેનું ઉદ્ગમ સ્થાન સરહદની પેલે પાર આવેલું છે. પાણીને હથિયાર બનાવવાનો પ્રયાસ ગમે તેટલો તીવ્ર કેમ ન હોય, તે ભૌગોલિક પરિસ્થિતિના આ સત્યને બદલી શકતો નથી. નદીઓ સરહદોને ઓળખતી નથી અને આ જ બાબત એ વાતની કાયમી જાહેરાત છે કે આ બંને રાષ્ટ્રો એકબીજાથી અલિપ્ત રહી શકે નહીં.

સંયુક્ત સંસ્કૃતિનું બીજું રસપ્રદ પાસું નામોનું રાજકારણ છે. એક તરફ ભારતમાં ઐતિહાસિક શહેરો અને માર્ગોના નામ બદલવાનો સિલસિલો ચાલી રહ્યો છે, તો બીજી તરફ સરહદ પાર લાહોરમાં વિભાજન પૂર્વેના કેટલાક ઐતિહાસિક નામોને પુનર્જીવિત કરવાના પ્રયાસો પણ સામે આવ્યા છે; જો કે વૈચારિક મતભેદોને કારણે કેટલાક નિર્ણયો મુલતવી પણ રાખવામાં આવ્યા હતા. ભૂતકાળને નવેસરથી લખવાની અને જૂની ઓળખને ભૂંસી નાખવાની આ ખેંચતાણ વાસ્તવમાં એ સત્યની સાક્ષી પૂરે છે કે સહિયારી વિરાસતને ક્યારેય ભૂંસી શકાતી નથી. આપણે જેને આપણી ઓળખથી અલગ કરવા માંગીએ છીએ, તે ઘણીવાર આપણી પોતાની જડોનો અનિવાર્ય ભાગ સાબિત થતો હોય છે.

સાંસ્કૃતિક સંવાદની નવી આશા અને વાસ્તવિકતા

આ સંદર્ભમાં, ઉપખંડમાંથી તાજેતરના દિવસોમાં ઊઠેલા કેટલાક અવાજો અસાધારણ મહત્વ ધરાવે છે. ગયા મહિને RSSના વડા મોહન ભાગવતે સંગઠનના એક મહત્વપૂર્ણ કાર્યક્રમમાં તેમના જનરલ સેક્રેટરી દત્તાત્રેય હોસબોલેના એ વલણને ટેકો આપ્યો હતો, જેમાં પાકિસ્તાનની જનતા સાથે સંવાદના દરવાજા ખુલ્લા રાખવાની વાત કહેવામાં આવી હતી. આ બાબત એટલા માટે પણ ધ્યાન ખેંચે તેવી છે કારણ કે જે વૈચારિક જૂથને સામાન્ય રીતે કટ્ટર માનવામાં આવે છે, ત્યાંથી પણ (ભલે મર્યાદિત દાયરામાં જ સાચી) સંવાદની શક્યતાનો સ્વીકાર સામે આવ્યો છે. આ સાથે જ બંને દેશોની ૧૦૦ થી વધુ અગ્રણી હસ્તીઓએ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને વડાપ્રધાન શહબાઝ શરીફને ઔપચારિક વાટાઘાટો પુનઃ શરૂ કરવા માટે સંયુક્ત અપીલ કરી છે. અગ્રણી ભૂતપૂર્વ સરકારી અને લશ્કરી અધિકારીઓ વચ્ચે “ટ્રેક-૨” સ્તરે ગુપ્ત સંપર્કોની માહિતી પણ સપાટી પર આવી છે. રાજકીય જમણેરી પાંખથી લઈને બંને પક્ષના સિવિલ સોસાયટીના જૂથો સુધી, વિવિધ અવાજોનું આ એક મુદ્દા પર એકત્રિત થવું એ પોતાની જાતમાં એક મહત્વપૂર્ણ અને અસાધારણ સંકેત છે.

આ બાબતમાં અમારું વલણ બિલકુલ સ્પષ્ટ છે. શાંતિ તરફ ઉઠાવવામાં આવેલું દરેક પગલું—પછી ભલે તેની પ્રેરણા વોશિંગ્ટનના દબાણમાંથી આવી હોય કે નાગપુરના કોઈ વૈચારિક વર્તુળમાંથી, પછી ભલે તે ગુપ્ત રાજદ્વારી સ્વરૂપે હોય કે જાહેર—તે આવકાર્ય જ છે. ‘શરૂઆત ક્યાંથી થઈ’ ની ચર્ચામાં ગૂંચવાઈને મુખ્ય હેતુને નજરઅંદાજ કરવો એ ડહાપણ નથી. ૨૦૦૮ના મુંબઈ હુમલા પછી બંને દેશો વચ્ચેની ઔપચારિક વાટાઘાટો વ્યવહારિક રીતે સ્થગિત છે અને અડધી પેઢી આ જ મડાગાંઠમાં મોટી થઈ ચૂકી છે. હવે આ જડતાનો અંત આવવો જોઈએ. રાષ્ટ્રોની સુરક્ષાની વ્યાજબી ચિંતાઓ પોતાની જગ્યાએ સાચી છે, પરંતુ તેનો ઈલાજ કાયમી સંબંધ વિચ્છેદ નથી, પણ જવાબદાર અને સતત સંવાદ છે.

શાણપણનો માર્ગ: શાંતિ અને પ્રગતિ

દુશ્મની એ કોઈ નસીબમાં લખાયેલો આખરી નિર્ણય નથી પરંતુ એક સભાન પસંદગી છે, જેને અપનાવી પણ શકાય છે અને બદલી પણ શકાય છે. બંને દેશોના કરોડો લોકો આજે પણ ગરીબી, બેરોજગારી, અજ્ઞાનતા અને બીમારી જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યા છે. મર્યાદિત સંસાધનોનો મોટો હિસ્સો હથિયારોના ઢગલા અને કાયમી તણાવની ભેટ ચડી જાય છે, જ્યારે શાળાઓ, હોસ્પિટલો અને રોજગારી સતત ઉપેક્ષાનો ભોગ બને છે. સારા પડોશી એ જ છે જે એકબીજાની સમૃદ્ધિમાં પોતાની સમૃદ્ધિ જુએ અને એકબીજાના દુઃખને પોતાનું દુઃખ સમજે. ઇસ્લામે ન્યાય અને સદભાવના સાથે પાડોશીના હકો પર જે ભાર મૂક્યો છે તે માત્ર વ્યક્તિગત જીવનનો જ સિદ્ધાંત નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રોના પરસ્પર સંબંધો માટે પણ એક ઉજ્જવળ દલીલ છે. સમયનો તકાદો છે કે ઉપખંડના આ બંને પડોશીઓ કાયમી દુશ્મનીનો બોજ ફગાવી દે, સુરક્ષાની ચિંતાઓનો ઉકેલ સંવાદમાં શોધે અને પોતાના લોકોની વાસ્તવિક પ્રગતિ માટે એકબીજા તરફ દોસ્તીનો હાથ લંબાવે. કારણ કે સત્ય એ જ છે કે પાડોશી બદલી શકાતા નથી; ડહાપણ એમાં જ છે કે દુશ્મનીના બદલે સદ્ભાવપૂર્ણ પડોશી ધર્મને સ્વીકારવામાં આવે. આ જ શાંતિનો માર્ગ છે અને આ જ ઉપખંડના લોકોના ઉજ્જવળ ભવિષ્યની ગેરંટી પણ છે.