ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે કામચલાઉ યુદ્ધવિરામ : ઈરાનનો વિજય

લેખક: શેખ સલીમ

હમણાં થોડા સમય પહેલા જ, ઇસ્લામાબાદના પ્રયાસોને કારણે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ૧૫ દિવસનો કામચલાઉ યુદ્ધવિરામ અમલમાં આવ્યો છે. આ અગાઉ, અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિએ સોશિયલ મીડિયા પર ઈરાનને અત્યંત કડક ધમકીઓ આપી હતી, જેમાં ઈરાનના તમામ પુલો અને પાવર પ્લાન્ટ્સ પર ભારે હુમલાની ચેતવણી આપવામાં આવી હતી. કેટલાક નિષ્ણાતો આ ધમકીઓને પરમાણુ હથિયારોના સંભવિત ઉપયોગના સંકેત તરીકે જોઈ રહ્યા હતા, જેનાથી સમગ્ર વિશ્વમાં ઊંડી ચિંતા ફેલાઈ હતી. પાકિસ્તાન (ઇસ્લામાબાદ) છેલ્લા એક અઠવાડિયાથી ચીનના સમર્થન સાથે ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે મધ્યસ્થતા કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું હતું.

આજ સવાર સુધી તો ભીષણ યુદ્ધ અને ઈરાન પર ભારે હુમલાની પ્રબળ આશંકા હતી. જોકે, અમેરિકાની અંતિમ સમયમર્યાદા પૂરી થાય તે પહેલાં વોશિંગ્ટને ૧૫ દિવસના યુદ્ધવિરામની જાહેરાત કરી, અને વિશ્વએ એક પ્રકારે રાહતનો શ્વાસ લીધો.

વાસ્તવમાં, અમેરિકાની ધમકીઓ છતાં ઈરાને કોઈ નબળાઈ બતાવી નથી. તે પોતાની શરતો પર અડગ રહ્યું. તેનું સૈન્ય અને નેતૃત્વ મક્કમ રહ્યા, અને સાથે જ જનતા પણ રસ્તા પર ઉતરી આવી. લોકોએ પુલો અને પાવર પ્લાન્ટ્સને બચાવવા માટે તેમની આસપાસ માનવ સાંકળો બનાવી. ઇતિહાસે કદાચ ક્યારેય આવી હિંમત અને બહાદુરી જોઈ નથી — જ્યારે એક મહાસત્તા એવી જાહેરાત કરે કે તે ઈરાનનો નાશ કરી દેશે અને ઈરાની સંસ્કૃતિને ભૂંસી નાખશે, તેને પથ્થર યુગમાં ધકેલી દેશે, તેમ છતાં ઈરાની લોકો રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા અને પોતાના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના રક્ષણ માટે ઉભા રહ્યા. આ હિંમત જોઈને દુનિયા દંગ રહી ગઈ. અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ પણ ફફડી ગયા છે. તેઓ સારી રીતે જાણે છે કે જ્યારે સૈન્ય અને જનતા બંને પ્રતિકારમાં એકસૂત્ર થઈને ઉભા હોય ત્યારે તેના પરિણામો શું આવે છે. અમેરિકાએ શું હાંસલ કર્યું? હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz), જે યુદ્ધ પહેલા ખુલ્લી હતી, તે હવે ઈરાનની શરતો પર ખુલશે. દરિયાઈ અવરજવર હવે ઈરાનની મરજી મુજબ થશે.

યુદ્ધવિરામ યોજનાની મુખ્ય બાબતો

હવે આપણે જોઈએ કે યુદ્ધવિરામ યોજનામાં શું સામેલ છે. ઈરાને અમેરિકા સમક્ષ યુદ્ધવિરામ માટે દસ મુદ્દાનો પ્લાન રજૂ કર્યો છે, જેમાં તે માત્ર કામચલાઉ વિરામ નહીં પણ કાયમી શાંતિ ઈચ્છે છે. આનું કારણ એ છે કે અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ ઘણીવાર ટૂંકા ગાળાના યુદ્ધવિરામ માટે સંમત થાય છે અને પછી તે સમયનો ઉપયોગ ફરી સંગઠિત થવા, હથિયારો મેળવવા અને ફરીથી યુદ્ધ શરૂ કરવા માટે કરે છે.

ઈરાનના પ્રસ્તાવ મુજબ:

• અમેરિકાએ ગેરંટી આપવી પડશે કે તે ભવિષ્યમાં ઈરાન પર હુમલો કરશે નહીં.

• ઈરાન તેના પર લાદવામાં આવેલા તમામ આર્થિક પ્રતિબંધોને સંપૂર્ણપણે હટાવવાની અને તેના પરમાણુ કાર્યક્રમ, ખાસ કરીને યુરેનિયમ સંવર્ધનના તેના અધિકારને માન્યતા આપવાની માંગ કરે છે.

• આ સાથે, ઈરાન ઈચ્છે છે કે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ એજન્સીઓ દ્વારા લાદવામાં આવેલા તમામ દબાણ અને નિયંત્રણો હટાવવામાં આવે.

• ઈરાને એવી પણ માંગ કરી છે કે અમેરિકા મધ્ય પૂર્વમાંથી તેની સૈન્ય હાજરી પાછી ખેંચી લે (લશ્કરી થાણા હટાવે) અને યુદ્ધ સંબંધિત નુકસાન માટે ઈરાનને વળતર આપે.

• હોર્મુઝની સામુદ્રધુની પર ઈરાન પોતાનું નિયંત્રણ જાળવી રાખવા અને ત્યાંથી પસાર થતા જહાજો પાસેથી ફી વસૂલવાની સત્તા ઈચ્છે છે.

• વધુમાં, ઈરાન ઈચ્છે છે કે આ સમગ્ર કરારને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના સ્તરે કાયદેસરની ગેરંટી મળે જેથી ભવિષ્યમાં તેનું ઉલ્લંઘન ન થઈ શકે.

વર્તમાન સ્થિતિ અને અસરો

હાલમાં બંને દેશો વચ્ચે બે સપ્તાહના કામચલાઉ યુદ્ધવિરામ પર સહમતિ સધાઈ છે. આ વ્યવસ્થા હેઠળ, ઈરાન હોર્મુઝની સામુદ્રધુની ફરીથી ખોલવા માટે સંમત થયું છે, જ્યારે અમેરિકાએ તેના હુમલા રોકી દીધા છે. પાકિસ્તાનની રાજધાની ઇસ્લામાબાદમાં વાતચીત થવાની ધારણા છે. આ યુદ્ધવિરામની તાત્કાલિક અસરો દેખાવા લાગી છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની ખુલતાની સાથે જ વૈશ્વિક તેલ પુરવઠામાં સુધારો થયો છે, જેના કારણે કિંમતોમાં ઘટાડો થયો છે. ભારત જેવા દેશોને આનાથી ફાયદો થશે, કારણ કે તેલ અને ગેસનો પુરવઠો સ્થિર થશે, પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ સ્થિર થઈ શકે છે અને મોંઘવારીનું દબાણ કામચલાઉ ધોરણે ઘટી શકે છે.

જોકે, સ્થિતિ હજુ પણ નાજુક છે. અમેરિકાએ ઈરાનની તમામ માંગણીઓ સ્વીકારી નથી, જ્યારે ઈરાન તેની મુખ્ય શરતો પર અડગ છે. જો આ માંગણીઓ સ્વીકારવામાં આવે તો આ પ્રદેશમાં સત્તાનું સંતુલન કાયમી ધોરણે બદલાઈ શકે છે. ઈરાન વધુ મજબૂત સ્થિતિમાં ઉભરી શકે છે અને પ્રાદેશિક મહાસત્તા બની શકે છે, જ્યારે અમેરિકાનો પ્રભાવ ઘટી શકે છે. ચીન અને રશિયાએ ઈરાનને ખુલ્લેઆમ ટેકો આપ્યો છે, અને ખાસ કરીને ચીન વધુ મજબૂત બની શકે છે.

પરમાણુ મુદ્દો સમગ્ર પરિસ્થિતિનો સૌથી સંવેદનશીલ અને જટિલ પાસું છે, કારણ કે અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ તેને સરળતાથી સ્વીકારે તેવી શક્યતા નથી. આ જ કારણ છે કે તે વાટાઘાટોમાં સૌથી મોટો અવરોધ બની શકે છે. જોકે પ્રદેશમાં તણાવ અત્યારે ઘટ્યો છે, પરંતુ યુદ્ધનું જોખમ હજુ પણ તોળાઈ રહ્યું છે.

આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં પાકિસ્તાન એક મહત્વપૂર્ણ મધ્યસ્થી તરીકે ઉભરી આવ્યું છે અને તેનું રાજદ્વારી મહત્વ વધ્યું છે. ઈરાનનો દસ મુદ્દાનો પ્લાન માત્ર યુદ્ધવિરામ માટે નથી; તે પ્રદેશના સમગ્ર રાજકીય લેન્ડસ્કેપને કાયમી ધોરણે નવું સ્વરૂપ આપવાનો પ્રયાસ છે. આવનારા બે અઠવાડિયા અત્યંત નિર્ણાયક છે. એક મહત્વનો મુદ્દો એ છે કે આ યુદ્ધવિરામ ઈરાન, લેબનોન અને યમન સહિતના અનેક મોરચાઓ પર લાગુ થશે. જોકે, ઈઝરાયેલ આ માટે માનસિક રીતે તૈયાર નથી, તે લાંબા સમય સુધી યુદ્ધ ઈચ્છે છે.

બીજી તરફ, અમેરિકાની અંદર પણ યુદ્ધનો વિરોધ વધી રહ્યો હતો. કોંગ્રેસના સભ્યો યુદ્ધની વિરુદ્ધ બોલી રહ્યા હતા અને પ્રમુખ ટ્રમ્પને હટાવવાના પ્રયાસો તેજ થઈ રહ્યા હતા. હવે જોવાનું એ રહે છે કે આ યુદ્ધ અને યુદ્ધવિરામની અમેરિકી રાજકારણ પર શું અસર પડે છે. હાલમાં તો તેલના ભાવ ઘટવા લાગ્યા છે, શેરબજારો વધવા લાગ્યા છે અને વિશ્વએ રાહતનો શ્વાસ લીધો છે. એવી આશા છે કે આ કામચલાઉ યુદ્ધવિરામ કાયમી શાંતિ તરફ દોરી જશે.

લેખ સૌજન્યઃ indiatomorrow.net