ક્યારેક જે ‘મેલોડી ટૉફી’ માત્ર બાળકોના ખિસ્સા, કરિયાણાની દુકાનો અને પરચૂરણ પૈસાની સંસ્કૃતિનો હિસ્સો ગણાતી હતી, તે હવે વૈશ્વિક કૂટનીતિની નવી દૂત બની ચૂકી છે. ભારતીય વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીજી દ્વારા ઇટાલીના વડાપ્રધાન જ્યોર્જિયા મેલોનીજીને આપવામાં આવેલું એક સાદું-સરળ ટૉફીનું પૅકેટ જોતજોતામાં “મેલોડી” માંથી “મેલોની” માં રૂપાંતરિત થઈ ગયું. આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોના ગંભીર અભ્યાસુઓ માટે આ એક ઐતિહાસિક ક્ષણ બની ગઈ છે, જ્યાં કૅરેમલે કૂટનીતિને પાછળ છોડી દીધી અને રૅપરે રાજદ્વારી દસ્તાવેજોનું સ્થાન લઈ લીધું.
એક સમય હતો જ્યારે દેશોના સંબંધો સંધિઓ, વ્યૂહાત્મક વાટાઘાટો અને ગુપ્ત નોંધો (કોન્ફિડેન્શિયલ નોટ્સ) દ્વારા નક્કી થતા હતા. હવે એ જ કામ સેલ્ફી, હેશટેગ અને ટૉફીના પૅકેટ ખૂબ જ કુશળતાપૂર્વક નિભાવી રહ્યા છે. વિદેશ નીતિનો એક હિસ્સો કદાચ હવે વિદેશ મંત્રાલયમાંથી નીકળીને સોશિયલ મીડિયા ટીમો, મીમ નિર્માતાઓ અને ટ્રેન્ડિંગ હેશટેગ નિષ્ણાતો પાસે કાયમી પ્રતિનિયુક્તિ (ડેપ્યુટેશન) પર જતો રહ્યો છે.
જાણકારો જણાવે છે કે ટૉફીની અંદર એ જ જૂનું કૅરેમલ હતું, પરંતુ તેના રૅપર (આવરણ) પર પ્રતીકોના બહુરાષ્ટ્રીય સ્તરો ચડી ચૂક્યા હતા; જેમ કે વ્યક્તિગત કેમિસ્ટ્રી, રાજકીય બ્રાન્ડિંગ, સહજતાનો અભિનય, કૅમેરા પ્રત્યેની સજગતા અને વાયરલ થવાની અનંત શક્યતાઓ. આજના સમયમાં કોઈ પણ મીઠાઈના રૅપરને હળવાશથી લેવું જોખમી સાબિત થઈ શકે છે; કોણ જાણે આગામી વિદેશ નીતિ કોઈ ચૉકલેટ બાર, નમકીનના પૅકેટ કે બિસ્કિટના બૉક્સથી જ સંચાલિત થઈ જાય!
હવે પરિસ્થિતિ એવી છે કે કૂટનીતિની સફળતા એ વાત પર ઓછી નિર્ભર કરે છે કે બેઠકમાં શું નક્કી થયું, અને એ વાત પર વધુ કે કૅમેરામાં શું કેદ થયું. શક્ય છે કે આવનારા સમયમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ની બેઠકોમાં “વ્યૂહાત્મક ટૉફી વિનિમય” ને પણ સત્તાવાર માન્યતા મળી જાય. આખરે લોકશાહીમાં પ્રતીકોનું મહત્ત્વ વધતું જ જાય છે અને આપણા સમયમાં એ જ પ્રતીક સૌથી વધુ સફળ છે જે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર સૌથી વધુ શૅર થઈ શકે.
જય હિન્દ
લેખ સૌજન્યઃ
