એન્ટિ-સૂસાઇડ ફેન… પંખા બદલવાની સાથે શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં સુધારા પણ જરૂરી: સમસ્યાના મૂળ સુધી પહોંચવું પડશે

– ડો. અહમદ ઉરુજ મુદસ્સિર

ગુજરાતના સૂરત શહેરમાં આવેલી વીર નર્મદ દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાં વિદ્યાર્થીઓની સુરક્ષા માટે ૩૮૮ વિશેષ પંખા લગાવવા એ ઉપરછલ્લી રીતે એક ટેકનિકલ સમાચાર છે, પરંતુ તેની પાછળ એક એવો સવાલ છુપાયેલો છે જેના પર આપણી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, સરકાર અને સમાજે ગંભીરતાથી વિચાર કરવો જોઈએ. ‘ઇન્ડિયા ટુડે’ના ૨૩ ઑક્ટોબર ૨૦૨૬ના અહેવાલ મુજબ, યુનિવર્સિટીએ પોતાની નવ હોસ્ટેલોમાં એવા પંખા લગાવ્યા છે જેના હેંગરમાં સ્પ્રિંગની સિસ્ટમ છે; જેના પરિણામે સામાન્ય કરતાં વધુ વજન પડતાં જ પંખો નીચે નમી જાય છે અને વીજ પુરવઠો બંધ થઈ જાય છે.

આ પગલાંનો ઉદ્દેશ્ય વિદ્યાર્થીઓની સુરક્ષા વધારવાનો છે. આ ઉદ્દેશ્યના મહત્ત્વનો ઇનકાર થઈ શકે નહીં, કારણ કે કોઈપણ શૈક્ષણિક સંસ્થાની મૂળભૂત જવાબદારી એ છે કે ત્યાં ભણતા યુવાનો સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રહે અને પોતાના જીવનના આ મહત્વપૂર્ણ તબક્કાને માનસિક શાંતિ સાથે વિતાવી શકે. પરંતુ આ સમાચાર વાંચતી વખતે મનમાં એક સવાલ જરૂર ઊઠે છે કે શું પંખાની બનાવટ બદલી નાખવાથી વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યાનો પ્રશ્ન ઉકેલાઈ જશે? ચોક્કસપણે નહીં. આ એક સાવચેતીભર્યું પગલું છે અને જો તેનાથી કોઈનો જીવ બચી શકતો હોય તો તેને આવકારવું જોઈએ. સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ પોતાની જગ્યાએ મહત્વની છે અને એ પરિસ્થિતિઓને સમજવી પણ એટલી જ જરૂરી છે જે કોઈ વિદ્યાર્થીને ગંભીર માનસિક તણાવમાં ધકેલી દે છે. આપણે આ બંને પાસાઓ પર એકસાથે ધ્યાન આપવું પડશે. માત્ર પંખા બદલવા પર વાંધો ઉઠાવવો પણ યોગ્ય નથી, પરંતુ આ પગલાંને સમસ્યાનો સંપૂર્ણ ઉકેલ માનીને સંતોષ માની લેવો પણ વાજબી નથી. ખરી જરૂરિયાત એ છે કે આપણે આ સમાચારને એક વ્યાપક શૈક્ષણિક અને સામાજિક પ્રશ્ન પર મંથન કરવાની તક બનાવીએ.

આત્મહત્યાના બનાવો અને ડેટા ગેપ (આંકડાકીય અંતર)

દેશમાં વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યાઓનો પ્રશ્ન નવો નથી, પરંતુ તેની ગંભીરતા છતાં તેના પર થતી ચર્ચાઓ મોટાભાગે થોડા દિવસો પૂરતી જ સીમિત રહે છે. કોઈ દુઃખદ ઘટના બને છે, તેના પર ચિંતા વ્યક્ત થાય છે, જવાબદારો સામે સવાલો ઊઠે છે અને પછી ધીમે-ધીમે બધું સામાન્ય થઈ જાય છે. આગળની કોઈ ઘટના બને ત્યાં સુધી આપણું ધ્યાન અન્ય કોઈ વિષય તરફ વળી ચૂક્યું હોય છે. આપણે વિદ્યાર્થીઓના જીવન સાથે જોડાયેલા જોખમોને માત્ર ઘટનાઓ બન્યા પછી યાદ કરવાને બદલે તેનું નિવારણ કાયમી પ્રાથમિકતા બનાવવું પડશે. આ માટે જરૂરી છે કે આપણે ભાવનાત્મક પ્રતિક્રિયાઓથી આગળ વધીને ઉપલબ્ધ પુરાવા, સંસ્થાગત જવાબદારીઓ અને શિક્ષણ નીતિઓનું વિશ્લેષણ કરીએ.

‘ફ્રન્ટલાઇન’ અખબારે પોતાના લેખ “ઇન્ડિયાઝ સ્ટુડન્ટ સ્યુસાઇડ ક્રાઇસિસ એન્ડ ધ ડેટા ગેપ”માં વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યાની સમસ્યા અને તેને લગતા આંકડાકીય અંતર (ડેટા ગેપ) તરફ ધ્યાન દોર્યું છે. આ એક મહત્વનો મુદ્દો છે, કારણ કે કોઈપણ સમસ્યાની ગંભીરતા સમજવા માટે માત્ર ઘટનાઓની સંખ્યા જાણી લેવી પૂરતી નથી; એ પણ ખબર હોવી જોઈએ કે આ આંકડા કયા લોકો સાથે સંબંધિત છે, તેમનું વર્ગીકરણ કયા આધારે કરવામાં આવ્યું છે અને તેના પરથી કયા તારણો પર પહોંચી શકાય છે.

નેશનલ ક્રાઇમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો (NCRB)ના ૨૦૨૪ના આંકડા મુજબ ભારતમાં તે વર્ષે વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યાના ૧૪,૪૮૮ બનાવો નોંધાયા હતા, જ્યારે ૨૦૨૩માં આ સંખ્યા ૧૩,૮૯૨ હતી. આમ એક વર્ષ દરમિયાન નોંધાયેલા બનાવોમાં આશરે ૪.૩ ટકાનો વધારો થયો. ૨૦૨૪માં વિદ્યાર્થીઓ સાથે જોડાયેલા બનાવો દેશમાં નોંધાયેલી કુલ આત્મહત્યાઓના લગભગ ૮.૫ ટકા હતા. આ આંકડા નિઃશંકપણે ચિંતાજનક છે, પરંતુ તેનો સાચો અર્થ સમજવો પણ એટલો જ જરૂરી છે. આમાં વિવિધ શૈક્ષણિક સ્તરના વિદ્યાર્થીઓ સામેલ હોઈ શકે છે; તેથી આ આંકડાને માત્ર કૉલેજ અને યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યાની સંખ્યા ગણી લેવી યોગ્ય નથી. તેવી જ રીતે આ આંકડાના આધારે એવું તારણ પણ ન કાઢી શકાય કે દરેક બનાવનું કારણ પરીક્ષાનું દબાણ કે શૈક્ષણિક વ્યવસ્થા જ હતી.

અહીં જ આંકડાઓનું અંતર એક મોટી સમસ્યા બની જાય છે. આપણે એ જાણવાની જરૂર છે કે અલગ-અલગ શૈક્ષણિક સ્તરે પરિસ્થિતિ કેવી છે, વિદ્યાર્થીઓ કયા પ્રશ્નોનો સામનો કરી રહ્યા છે અને તેમની મદદ માટે ઉપલબ્ધ વ્યવસ્થાઓ કેટલી અસરકારક છે. જો આપણને માત્ર એટલી જ ખબર હોય કે કેટલા વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યાના બનાવો નોંધાયા, પરંતુ જુદા-જુદા સંજોગોમાં કયા પરિબળો મુખ્ય હતા અને ક્યાં સમયસર મદદ ન મળી શકી તે સમજવા માટે પૂરતી માહિતી ન હોય, તો અસરકારક નીતિ ઘડવી મુશ્કેલ બને છે. આંકડાઓનો હેતુ માત્ર એક ચિંતાજનક આંકડો રજૂ કરવાનો નથી, બલ્કે તેના આધારે સમસ્યાને સમજીને તેની રોકથામ માટે વધુ સારા પગલાં ભરવાનો છે. તેથી જ ફ્રન્ટલાઇન અખબારે ઉઠાવેલો ડેટાનો આ સવાલ આ ચર્ચામાં વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે.

જટિલ પરિબળો અને સંસ્થાગત જવાબદારી

અહીં એક વાત સ્પષ્ટ રહેવી જોઈએ કે આત્મહત્યા એ એક જટિલ માનવીય સમસ્યા છે. તેની પાછળ માનસિક સ્વાસ્થ્ય, પારિવારિક સંજોગો, આર્થિક મુશ્કેલીઓ, સામાજિક દબાણ, એકલતા અને અભ્યાસને લગતી સમસ્યાઓ સહિતના વિવિધ પરિબળો હોઈ શકે છે. દરેક બનાવના સંજોગો અલગ હોય છે, તેથી કોઈ એક કારણને તમામ બનાવો પર લાગુ કરવું યોગ્ય નથી. પરંતુ આ વાસ્તવિકતાને આગળ ધરીને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની જવાબદારીમાંથી છટકી પણ શકાય નહીં. જો કોઈ વિદ્યાર્થીને શૈક્ષણિક વાતાવરણમાં મુશ્કેલીઓ નડતી હોય, તેની ફરિયાદ સાંભળવામાં ન આવતી હોય, તેને સતત અપમાન સહન કરવું પડતું હોય કે તેને પોતાની સમસ્યા વ્યક્ત કરવાનો કોઈ વિશ્વાસપાત્ર માર્ગ ન મળતો હોય, તો સંસ્થાએ પોતાની ભૂમિકાની સમીક્ષા જરૂર કરવી જોઈએ. દરેક ઘટનાનું સંપૂર્ણ કારણ જાણવું ભલે શક્ય ન હોય, છતાં જે પરિસ્થિતિઓ સંસ્થાના નિયંત્રણમાં છે તેને ચોક્કસપણે સુધારી શકાય છે.

આપણી શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં એક સમસ્યા એ પણ છે કે સફળતાનો માપદંડ મોટાભાગે થોડા માર્ક્સ, ગ્રેડ કે ડિગ્રી સુધી સીમિત થઈ જાય છે. વિદ્યાર્થીએ કેટલા ટકા મેળવ્યા, તેનો CGPA કેટલો છે, તે કેટલી ઝડપથી ડિગ્રી પૂરી કરે છે અને તેને નોકરી ક્યારે મળે છે વગેરે. આ પ્રશ્નો મહત્વના છે, પરંતુ શું આટલું જ કોઈ યુવાનની સમગ્ર પ્રતિભા અને ભવિષ્ય નક્કી કરવા માટે પૂરતું છે? શિક્ષણનો હેતુ માત્ર પરીક્ષામાં સફળતા મેળવવાનો નથી, પરંતુ વિચારવાની, સમજવાની, પ્રશ્નો ઉઠાવવાની, ભૂલોમાંથી શીખવાની અને જીવનના પડકારોનો સામનો કરવાની ક્ષમતા કેળવવાનો પણ છે. જો આપણે વિદ્યાર્થીનું મૂલ્ય માત્ર તેના શૈક્ષણિક પરિણામો સાથે જોડી દઈશું તો આપણે શિક્ષણના વ્યાપક ઉદ્દેશ્યને સંકુચિત કરી દઈશું. કોઈ વિષયમાં નિષ્ફળતા મળવી કે અપેક્ષા કરતાં ઓછા ગુણ આવવા એ વિદ્યાર્થી માટે ચિંતાનું કારણ બની શકે છે; પરંતુ તેને પોતાના સમગ્ર જીવનની નિષ્ફળતા માની લેવી એ એક અલગ સમસ્યા છે. વિદ્યાર્થીને એ અહેસાસ થવો જોઈએ કે એક પરીક્ષા તેની યોગ્યતાનો અંતિમ ફેંસલો કરતી નથી અને જીવનમાં આગળ વધવા માટે એક કરતાં વધુ રસ્તાઓ મોજૂદ હોય છે.

આ વાત કહેવી સહેલી છે, પરંતુ તેને વ્યવહારમાં ઉતારવા માટે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને પરિવારો બંનેએ પોતાની ભૂમિકા ભજવવી પડશે. જો વાલીઓ બાળકની સરખામણી સતત અન્યો સાથે કરતા રહે, શિક્ષકો નિષ્ફળતાને અપમાનનું સાધન બનાવે અને સંસ્થાઓ વિદ્યાર્થીને માત્ર પરિણામોના આધારે જ મૂલવે, તો માત્ર શિખામણો આપવાથી પરિસ્થિતિ બદલાશે નહીં.

ઉચ્ચ શિક્ષણ અને વહીવટી તંત્રની પારદર્શિતા

યુનિવર્સિટી સ્તરે આ પ્રશ્ન વિશેષ ધ્યાન માંગી લે છે. આ તબક્કે યુવાનો પોતાના અભ્યાસની સાથે ભવિષ્યનું આયોજન પણ કરી રહ્યા હોય છે. ઘણા વિદ્યાર્થીઓ ઘરથી દૂર રહે છે, પરિવારના આર્થિક ત્યાગનો ભાર પોતાની સાથે વહન કરે છે અને અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા પછી રોજગારી મેળવવાની ચિંતામાં રહે છે. કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ માટે ડિગ્રી માત્ર એક શૈક્ષણિક પ્રમાણપત્ર નથી હોતી, પરંતુ પોતાના પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ સુધારવાની આશા પણ હોય છે. આવા સમયે અભ્યાસની મુશ્કેલીઓ, આર્થિક ખેંચતાણ અને ભવિષ્યની અનિશ્ચિતતાનો એકસાથે સામનો કરવો તેમના માટે મુશ્કેલ બની જાય છે. તેથી યુનિવર્સિટી વહીવટીતંત્રે વિદ્યાર્થીઓની સમસ્યાઓને માત્ર અંગત ફરિયાદો ગણીને નજરઅંદાજ ન કરવી જોઈએ.

પરીક્ષાઓ, પરિણામો, બેકલોગ, હાજરી, સ્કોલરશિપ, ફી અને ડિગ્રી પૂર્ણ કરવા સંબંધિત બાબતો વિદ્યાર્થીઓના જીવન પર સીધી અસર કરે છે. જો પરિણામોમાં બિનજરૂરી વિલંબ થાય, નિયમો સ્પષ્ટ ન હોય, નિર્ણયોમાં પારદર્શિતા ન હોય કે કોઈ ફરિયાદનું નિરાકરણ લાંબા સમય સુધી ન આવે તો વિદ્યાર્થીની પરેશાની વધી શકે છે. આ સમસ્યાઓનો ઉકેલ શૈક્ષણિક ગુણવત્તા ઘટાડવામાં નથી, પરંતુ વહીવટી તંત્રને વધુ ન્યાયી અને કાર્યક્ષમ બનાવવામાં છે. વિદ્યાર્થીને અગાઉથી ખબર હોવી જોઈએ કે પરીક્ષાના નિયમો શું છે, નાપાસ થવાની સ્થિતિમાં ફરી પ્રયાસ કરવાની પ્રક્રિયા શું રહેશે અને કોઈ ભૂલ કે અન્યાય સામે ફરિયાદ ક્યાં કરી શકાય. સ્પષ્ટ નિયમો અને સમયસર નિર્ણયો એ કોઈ સંસ્થાની નબળાઈ નથી, પરંતુ તેની જવાબદાર કામગીરીનું પ્રતીક છે.

શિક્ષક-વિદ્યાર્થી સંબંધ અને ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થા

તેવી જ રીતે, શિક્ષક અને વિદ્યાર્થીનો સંબંધ માત્ર અભ્યાસક્રમ અને પરીક્ષા પૂરતો મર્યાદિત ન હોવો જોઈએ. શિક્ષકનું મુખ્ય કાર્ય શિક્ષણ આપવાનું છે, પરંતુ તેમના વર્તનની અસર વિદ્યાર્થીના આત્મવિશ્વાસ અને શૈક્ષણિક અનુભવ પર પણ પડે છે. કોઈ અઘરો વિષય સમજાવવા માટે યોગ્ય માર્ગદર્શન, નબળા પરિણામ પર રચનાત્મક ટીકા અને વિદ્યાર્થીની વાત સાંભળવાની ધીરજ એક ઉત્તમ શૈક્ષણિક વાતાવરણ ઊભું કરે છે. તેનાથી વિપરીત, બધાની સામે અપમાન કરવું, તિરસ્કારપૂર્ણ ટિપ્પણીઓ કરવી કે ફરિયાદ કરનાર વિદ્યાર્થીની ઉપેક્ષા કરવી તેના આત્મવિશ્વાસને તોડી શકે છે. આનો અર્થ એ નથી કે શિક્ષક શિસ્ત ન જાળવે કે શૈક્ષણિક ધોરણો સાથે સમાધાન કરે; કહેવાનો અર્થ માત્ર એટલો છે કે કડકાઈ અને અપમાન વચ્ચે ભેદરેખા હોવી જોઈએ. શૈક્ષણિક ધોરણો જાળવી રાખીને પણ વિદ્યાર્થીના આત્મસન્માનનું રક્ષણ થઈ શકે છે.

યુનિવર્સિટીઓમાં ફરિયાદોના નિવારણ માટેનું એક સક્ષમ તંત્ર હોવું પણ અનિવાર્ય છે. જો કોઈ વિદ્યાર્થીને કોઈ પ્રોફેસર, વિભાગ કે વહીવટીતંત્ર સામે સમસ્યા હોય, તો તેને ખબર હોવી જોઈએ કે તે પોતાની વાત ક્યાં મૂકે અને તેની ફરિયાદની તપાસ કઈ રીતે થશે. માત્ર ફરિયાદ કચેરી ખોલી દેવી પૂરતી નથી; આ વ્યવસ્થા પર વિદ્યાર્થીઓનો ભરોસો હોવો પણ જરૂરી છે. જો વિદ્યાર્થીને એવો ડર રહે કે ફરિયાદ કરવાથી તેના માર્ક્સ કે ભવિષ્ય પર અસર પડશે, તો તે પોતાની વાત સામે લાવવાનું ટાળશે. એક જવાબદાર સંસ્થા એવું વાતાવરણ બનાવે છે જ્યાં ફરિયાદને અંગત દુશ્મનાવટ તરીકે નહીં, પરંતુ ક્ષતિઓની ઓળખ અને સુધારાની તક તરીકે જોવામાં આવે.

હોસ્ટેલનું વાતાવરણ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ

હોસ્ટેલના વાતાવરણને પણ આ જ પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોવાની જરૂર છે. હોસ્ટેલ માત્ર રહેવાની જગ્યા નથી, બલ્કે તે વિદ્યાર્થીના રોજિંદા જીવનનો મહત્વનો હિસ્સો છે. ત્યાં સ્વચ્છતા, ખોરાક, પાણી, સલામતી, અભ્યાસ માટે યોગ્ય વાતાવરણ, અંગત ગોપનીયતાનું સન્માન અને વહીવટીતંત્ર સુધી સરળ પહોંચ જેવી બાબતો મહત્વપૂર્ણ છે. ઘરથી દૂર રહેતા વિદ્યાર્થી માટે હોસ્ટેલના સાથીઓ અને કર્મચારીઓનું વલણ ખાસ અર્થ ધરાવે છે. જો કોઈ વિદ્યાર્થી એકલતા કે અંગત મુશ્કેલીમાંથી પસાર થઈ રહ્યો હોય, તો તેને મદદ મેળવવાનો માર્ગ ખબર હોવી જોઈએ. હોસ્ટેલ વહીવટીતંત્રે માત્ર નિયમો લાગુ કરવા પૂરતા સીમિત ન રહેતા વિદ્યાર્થીઓના કલ્યાણ પ્રત્યે પણ સંવેદનશીલ બનવું પડશે.

માનસિક સ્વાસ્થ્યની સુવિધાઓ દરેક મોટી યુનિવર્સિટીની પાયાની જરૂરિયાત છે. માત્ર કાઉન્સેલિંગ સેન્ટરનું બોર્ડ લગાવી દેવું પૂરતું નથી; ત્યાં પ્રશિક્ષિત નિષ્ણાતો, યોગ્ય સમય, ગોપનીયતા અને જરૂર પડ્યે વધુ વ્યાવસાયિક મદદ સુધી પહોંચ હોવી જોઈએ. વિદ્યાર્થીના મનમાં એવો ડર ન હોવો જોઈએ કે કાઉન્સેલિંગ લેવાથી તેની છાપ ખરાબ થશે કે તેના ભવિષ્ય પર નકારાત્મક અસર પડશે. માનસિક તણાવ કે ભાવનાત્મક મૂંઝવણ વિશે વાત કરવી એ કોઈ નબળાઈ નથી, પરંતુ પોતાની સ્થિતિને સમજીને મદદ મેળવવાનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.

પરંતુ માનસિક પરામર્શ (કાઉન્સેલિંગ)ને પણ તમામ સમસ્યાઓનો એકમાત્ર ઉકેલ માની લેવો જોઈએ નહીં. જો એક તરફ વિદ્યાર્થીને કાઉન્સેલિંગની સુવિધા અપાય અને બીજી તરફ તેની શૈક્ષણિક મુશ્કેલીઓનો ઉકેલ ન આવે, ફરિયાદ પર કાર્યવાહી ન થાય કે બિનજરૂરી વહીવટી અડચણો યથાવત રહે, તો સંસ્થા પોતાની મૂળભૂત ફરજ ચૂકી રહી છે. વ્યક્તિગત મદદ અને સંસ્થાગત સુધારો એ એકબીજાના પૂરક છે. યુનિવર્સિટીઓએ વિદ્યાર્થીઓના માનસિક સ્વાસ્થ્યની ચિંતા કરવાની સાથે પોતાના નિયમો, શિક્ષણ પદ્ધતિઓ અને વહીવટી વલણની પણ સમીક્ષા કરવી પડશે.

નિયમનકારી સંસ્થાઓ, વાલીઓ અને મીડિયાની ભૂમિકા

સરકાર અને ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓનું નિયમન કરતી સંસ્થાઓની જવાબદારી પણ ઓછી નથી. યુનિવર્સિટીઓનું મૂલ્યાંકન માત્ર ઇમારતો, પ્રવેશ સંખ્યા, પરીક્ષા પરિણામો અને ડિગ્રીઓની સંખ્યાના આધારે ન થવું જોઈએ. વિદ્યાર્થીઓનું કલ્યાણ, ફરિયાદ નિવારણ, હોસ્ટેલ સુરક્ષા અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સુવિધાઓને પણ સંસ્થાગત ગુણવત્તાના માપદંડ બનાવવી જોઈએ. નીતિ બનાવવી એ પહેલું પગલું છે; તેના અમલીકરણ પર નજર રાખવી અને ખામીઓ સુધારવી તેનાથી પણ વધુ મહત્વનું છે. જો કોઈ નિયમ અસ્તિત્વમાં હોય પણ તેનો અમલ ન થતો હોય, તો માત્ર તેના કાગળ પર હોવાને સફળતા ગણી શકાય નહીં.

સરકારે વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યાઓ અંગે પ્રમાણિક અને વિગતવાર આંકડાઓની ઉપલબ્ધતા સુધારવા પર પણ ધ્યાન આપવું જોઈએ. વિવિધ શૈક્ષણિક સ્તરે પરિસ્થિતિને સમજવી, હાલની સહાયક પ્રણાલીઓની તપાસ કરવી અને અસરકારક પગલાંઓની ઓળખ કરવી એ નીતિ ઘડતર માટે અનિવાર્ય છે. આ પ્રકારના સંશોધનમાં વિદ્યાર્થીઓ અને પીડિત પરિવારોની ગોપનીયતા તથા માનવીય ગરિમાનું સંપૂર્ણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ. હેતુ કોઈ વ્યક્તિના અંગત જીવનને ચર્ચાનો વિષય બનાવવાનો નથી, પરંતુ એવા સંજોગોને સારી રીતે સમજવાનો છે જેથી ભવિષ્યમાં આવા નુકસાનની શક્યતાઓને ઘટાડી શકાય.

આ સમસ્યામાં વાલીઓ અને સમાજની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ છે. ઘણીવાર યુવાનો પાસેથી એવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે કે તેઓ દરેક પરીક્ષામાં સારા ગુણ મેળવે, અન્યો કરતાં વધુ ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શન કરે અને અભ્યાસ પૂરો થતાં જ નોકરી મેળવી લે. પરંતુ જીવનની સફર દરેક વ્યક્તિ માટે એકસરખી નથી હોતી. કોઈને પોતાના મુકામ સુધી પહોંચવામાં વધુ સમય લાગે છે, કોઈને વિષય કે કારકિર્દીનો રસ્તો બદલવો પડે છે અને કોઈને આર્થિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે. આ સંજોગોને વ્યક્તિગત નિષ્ફળતા ગણવાને બદલે જીવનની વાસ્તવિકતા તરીકે સ્વીકારવા જોઈએ. યુવાનોને એ અહેસાસ મળવો જરૂરી છે કે તેમનું મૂલ્ય માત્ર માર્ક્સ, ડિગ્રી કે નોકરીથી નક્કી થતું નથી અને મુશ્કેલ સમયમાં મદદ માંગવી એ કોઈ શરમજનક વાત નથી.

મીડિયાએ પણ આવી ઘટનાઓના રિપોર્ટિંગમાં જવાબદારી દાખવવી જોઈએ. આત્મહત્યા સંબંધિત સમાચારોમાં સનસનાટી, બિનજરૂરી વિગતો અને વણચકાસાયેલા દાવાઓથી દૂર રહેવું જોઈએ. ધ્યાન એ બાબત પર હોવું જોઈએ કે સમસ્યાને વધુ સારી રીતે કેવી રીતે સમજી શકાય, ઉપલબ્ધ મદદના રસ્તા કયા છે અને સંસ્થાઓ ભવિષ્યમાં આવી ઘટનાઓ રોકવા શું કરી શકે છે. કોઈ ઘટનાને માત્ર એક જ કારણ સાથે જોડી દેવી સહેલી છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા ઘણીવાર તેના કરતાં વધુ જટિલ હોય છે. ગંભીર પત્રકારત્વનું કામ માત્ર ઘટનાનું વર્ણન કરવાનું નથી, પરંતુ સમાજને તેના પર જવાબદારીપૂર્વક વિચાર કરવાની તક આપવાનું પણ છે.

માત્ર સુરક્ષાત્મક પગલાં પૂરતાં નથી: મૂળ સુધી પહોંચવું પડશે

હવે ફરી સૂરત શહેરની યુનિવર્સિટીમાં લગાવવામાં આવેલા વિશેષ પંખા તરફ આવીએ. આ પગલાંને બિનજરૂરી ગણાવવું યોગ્ય નથી, કારણ કે સલામતીના પગલાં પોતાની જગ્યાએ મહત્વપૂર્ણ છે; પરંતુ એવું માની લેવું પણ સાચું નથી કે તેનાથી વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યાનો પ્રશ્ન ઉકેલાઈ ગયો છે. પંખા લગાવવા એ એક તાત્કાલિક સાવચેતી છે; જ્યારે વિદ્યાર્થીઓ માટે સુરક્ષિત અને સહાયક વાતાવરણ ઊભું કરવું એ એક સતત ચાલતી જવાબદારી છે. બંને બાબતોને સાથે લઈને ચાલવું પડશે.

યુનિવર્સિટીઓએ એ જોવું પડશે કે વિદ્યાર્થીઓને સમયસર શૈક્ષણિક માર્ગદર્શન મળે છે કે નહીં, તેમની ફરિયાદો સાંભળવામાં આવે છે કે નહીં, માનસિક સ્વાસ્થ્યની સુવિધાઓ ખરેખર ઉપલબ્ધ છે કે નહીં અને હોસ્ટેલનું વાતાવરણ તેમની જરૂરિયાતો અનુસાર છે કે નહીં. આપણને એવી શિક્ષણ વ્યવસ્થાની જરૂર છે જે વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી મહેનતની અપેક્ષા રાખે પણ તેમની મુશ્કેલીઓને પણ સમજે; જે ઉચ્ચ ધોરણો જાળવી રાખે પણ ન્યાયને નજરઅંદાજ ન કરે; જે નિષ્ફળતા પર યોગ્ય માર્ગદર્શન આપે પણ વિદ્યાર્થીના આત્મસન્માનને ઠેસ ન પહોંચાડે.

શિક્ષણનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર પરીક્ષાઓમાં સફળતા અને ડિગ્રી મેળવવાનો નથી, પરંતુ યુવાનોમાં જ્ઞાન, વિવેક, આત્મવિશ્વાસ અને જીવનના પડકારો સામે લડવાની ક્ષમતા કેળવવાનો પણ છે. જો શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ આ ઉદ્દેશ્યને ભૂલી જાય, તો ભવ્ય ઇમારતો અને આધુનિક સાધનો પણ શિક્ષણની પાયાની માનવીય જવાબદારી પૂરી કરી શકતાં નથી. વિદ્યાર્થીઓના જીવનનું રક્ષણ કોઈ એક પંખા, કોઈ એક નિયમ કે કોઈ એક કાઉન્સેલિંગ સેન્ટરથી શક્ય નથી. આ માટે એવો માહોલ ઊભો કરવો પડશે જ્યાં યુવાનો પોતાની મૂંઝવણ વ્યક્ત કરી શકે, નિષ્ફળતા પછી આગળ વધવાનો રસ્તો શોધી શકે અને જરૂર પડ્યે વિશ્વાસપાત્ર સહાય મેળવી શકે.

સૂરતમાં વિશેષ પંખા લગાવવા એ એક સાવચેતીનું પગલું છે, પરંતુ આ સમાચાર પરથી ઊઠતો મોટો સવાલ પોતાની જગ્યાએ કાયમ છે કે શું આપણી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ વિદ્યાર્થીઓને માત્ર સફળ થવા માટે તૈયાર કરી રહી છે કે મુશ્કેલ સમયમાં સંભાળવા અને ફરી પ્રયાસ કરવાની તકો પણ પૂરી પાડી રહી છે?

એ વાત પણ સ્પષ્ટ છે કે દેશના બદલાતા પરિદ્રશ્યે વિદ્યાર્થીઓની બેચેનીમાં વધારો કર્યો છે. વિદ્યાર્થીઓ વિરોધ પ્રદર્શન કરી રહ્યા છે, તેઓ બહેતર ભવિષ્યની શોધમાં અને શાંતિપૂર્ણ સમાજની ઝંખનામાં છે; આવા સંજોગોમાં તેમનામાં માનસિક અજંપો વધવો સ્વાભાવિક છે. આ સંજોગોમાં રાજકીય અને સામાજિક સુધારાઓની પણ તાતી જરૂરિયાત છે. પંખા બદલવા એ માત્ર એક સુરક્ષાત્મક પગલું છે, પરંતુ શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં માનવીય સંવેદનશીલતા, ન્યાય અને જવાબદેહી પેદા કરવી એ ઘણી મોટી જવાબદારી છે. વિદ્યાર્થીઓના જીવનને સુરક્ષિત બનાવવા માટે આપણે બંને મોરચે કામ કરવું પડશે.