- રઝિયા મસૂદ
૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૦ના રોજ દેશની રાજધાનીમાં એક યુવા માનવાધિકાર કાર્યકર્તાને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા. ઉમર ખાલિદ હવે કોઈપણ કાનૂની અદાલતી સુનાવણી (ટ્રાયલ) વિના જેલમાં છ વર્ષ પૂરા કરી ચૂક્યા છે. આ છ વર્ષ એ સમયગાળાને દર્શાવે છે જ્યારે સરકારે માત્ર રાજકીય અસહમતિ ધરાવવા બદલ એક વ્યક્તિને કેદ કરવા કાયદાકીય વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કર્યો.
૨ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦નું એ દ્રશ્ય આજે પણ લોકોની સ્મૃતિમાં તાજું છે, જ્યારે ઉમર ખાલિદ દિલ્હીના શાહીન બાગ ખાતે એક વિશાળ જનમેદનીને સંબોધિત કરી રહ્યા હતા. આ ભીડ નાગરિકતા (સુધારા) કાયદા (CAA) અને પ્રસ્તાવિત રાષ્ટ્રીય નાગરિક નોંધણી પત્રક (NRC) વિરુદ્ધ એકત્ર થઈ હતી. ડિસેમ્બર ૨૦૧૯માં શરૂ થયેલો આ વિરોધ ટૂંક સમયમાં પ્રતિકારનું મોટું પ્રતીક બની ગયો, જેમાં મુસ્લિમ મહિલાઓએ આગળ આવીને શાસક પક્ષની ભેદભાવપૂર્ણ નીતિઓ સામે નેતૃત્વ સંભાળ્યું હતું.
તે દિવસે ખાલિદે જે કહ્યું હતું તેનું મહત્વ આજે પણ અકબંધ છે. તેમણે કહ્યું હતું કે જ્યારે ૨૪ ફેબ્રુઆરીએ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ભારત આવશે, ત્યારે દેશ એ સંદેશ આપશે કે વડાપ્રધાન અને તેમની સરકાર દેશના ભાગલા પાડવા અને ગાંધીજીના મૂલ્યોને કચડવાના પ્રયાસો કરી રહી છે, જ્યારે ભારતની જનતા તેમની સામે મક્કમતાથી ઊભી છે.
તેમણે જણાવ્યું હતું કે જો સત્તા પર બેઠેલા લોકો દેશને તોડવા માંગતા હોય, તો જનતા તેને અખંડ રાખવા માટે તૈયાર છે.
ત્યારબાદ તેમણે સૌથી મહત્વપૂર્ણ વાત કહી—હિંસાનો જવાબ ક્યારેય હિંસાથી નહીં આપવામાં આવે, અને નફરતનો જવાબ નફરતથી નહીં પરંતુ પ્રેમથી આપવામાં આવશે.
તેમણે કહ્યું કે જો લાકડીઓ વરસાવવામાં આવશે તો પણ હાથમાં તિરંગો રહેશે; જો ગોળીઓ ચલાવવામાં આવશે તો બંધારણને ઊંચું રાખવામાં આવશે; અને જો જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવશે તો તેઓ “સારે જહાં સે અચ્છા હિંદુસ્તાં હમારા” ગાતાં-ગાતાં જેલમાં જશે. આ મુહમ્મદ ઇકબાલની ૧૯૦૪ની એ રચના છે, જે એક સમયે બ્રિટિશ હકૂમત સામે વિદ્રોહના ગીત તરીકે ગુંજતી હતી અને આજે પણ પ્રજાસત્તાક તથા સ્વાતંત્ર્ય પર્વની ઉજવણીઓમાં ગવાય છે.
આ જ ભાષણ પાછળથી તેમની ધરપકડ અને જેલવાસનો આધાર બન્યું.
૬ માર્ચના રોજ નોંધાયેલી FIR નંબર 59/2020 હેઠળ ખાલિદને આરોપી બનાવીને ધરપકડ કરવામાં આવી. તેમના પર ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ (નિવારણ) કાયદા (UAPA), ૧૯૬૭ની ચાર કલમો લાદવામાં આવી—જેમાં ઉશ્કેરણી, મૃત્યુનું કારણ બનવું, ભંડોળ એકત્ર કરવું અને ષડયંત્ર રચવાનો સમાવેશ થાય છે.
આ ઉપરાંત ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC)ની ૧૮ કલમો પણ લાદવામાં આવી, જેમાં હત્યા અને રમખાણોથી લઈને ગેરકાયદે પ્રવેશ સુધીના આરોપો સામેલ હતા. જાહેર મિલકત નુકસાન નિવારણ અધિનિયમ, ૧૯૮૪ની બે કલમો અને આર્મ્સ એક્ટ, ૧૯૫૯ની પણ બે કલમો ઉમેરવામાં આવી.
૧૪ સપ્ટેમ્બરના રોજ કડકડડૂમા કોર્ટના અધિક સત્ર ન્યાયાધીશ અમિતાભ રાવતે તેમને દસ દિવસની પોલીસ કસ્ટડીમાં મોકલી દીધા. પોલીસે કોર્ટમાં જણાવ્યું હતું કે તેમણે ૧૧ લાખ પાનાંના દસ્તાવેજોના આધારે ખાલિદની પૂછપરછ કરવાની છે.
આ પહેલાં ૩૧ જુલાઈના રોજ તેમની પાંચ કલાક પૂછપરછ થઈ હતી અને ફોન જપ્ત કરાયો હતો. ધરપકડના દિવસે પણ લગભગ ૧૨ કલાક પૂછપરછ ચાલી હતી. ૧૭ સપ્ટેમ્બર સુધીમાં આરોપનામું (ચાર્જશીટ) દાખલ થવાની ધારણા હતી.
અહીં એક કડવી વાસ્તવિકતા જોવા મળે છે.
એક એવી સરકાર જેને ઉમર ખાલિદ જેવા વ્યક્તિને જેલમાં ધકેલવા માટે આટલી લાંબી-પહોળી અને લગભગ હાસ્યાસ્પદ ચાર્જશીટ બનાવવી પડે છે, તે જ સરકાર ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦ની હિંસા અને ઉશ્કેરણી માટે જવાબદાર લોકોને રક્ષણ આપી રહી છે અને નવાજી રહી છે.
આ સત્તાની તાકાત નહીં, પરંતુ નબળાઈ, હતાશા અને પોકળતાની નિશાની છે. કોઈપણ જુલમ યુવાનોના ક્રોધ અને આદર્શો સામે લાંબો સમય ટકી શકતો નથી.
વરિષ્ઠ વકીલ વૃંદા ગ્રોવરે તાજેતરમાં જણાવ્યું કે ખાલિદે ઉત્તર-પૂર્વ દિલ્હી રમખાણોના કેસમાં કોઈપણ ટ્રાયલ વિના છ વર્ષ માત્ર પોતાના વિચારોના કારણે જેલમાં વિતાવ્યા છે.
તેમણે કહ્યું કે ખાલિદને તેમની સક્રિય નાગરિકતા અને વિચારો માટે કેદ રખાયા છે; તેઓ એવા નિષ્ક્રિય નાગરિક નથી જે માત્ર ક્યારેક મતદાન કરીને સંતોષ માની લે. ચાર્જશીટ પણ આ બાબતને ખુલ્લી પાડે છે.
તેમના માતા ડૉ. સબીહા ખાનૂમ એ બેચેન સપ્તાહને યાદ કરે છે જ્યારે ઉમર પોતાની બહેનના લગ્ન માટે વચગાળાના જામીન પર ઘરે આવ્યા હતા.
તેમણે આશાના એક દુર્લભ કિરણ તરીકે પુત્રની પીએચ.ડી. થિસિસ પુસ્તક સ્વરૂપે પ્રગટ થયાનો ઉલ્લેખ કર્યો. તેઓ માને છે કે દીકરો ભલે જેલમાં હોય, પરંતુ તેના શબ્દો અને વિચારો દૂર-દૂર સુધી પહોંચશે જેથી લોકો તેના કામની કદર કરશે.
જ્યારે “Fractured Communities: Adivasi Histories and Power” પુસ્તકની પ્રથમ નકલો ઘરે પહોંચી, ત્યારે તે ઉજવણીની ક્ષણ હોવી જોઈતી હતી—જ્યાં દીકરો પુસ્તક પર હસ્તાક્ષર કરીને પરિવાર સાથે હસતો દેખાય. પરંતુ તેના બદલે તે આજે પણ UAPA હેઠળ જેલમાં છે, અને છ વર્ષ બાદ પણ સુનાવણી શરૂ થઈ શકી નથી.
આ પુસ્તક JNUમાં થયેલા સંશોધનનું પરિણામ છે, જે તેમણે જુલાઈ ૨૦૧૮માં પૂરું કર્યું હતું. ત્યાં સુધીમાં તેઓ દેશદ્રોહના આરોપો, જેલવાસ અને યુનિવર્સિટીમાંથી સસ્પેન્શન જેવી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી ચૂક્યા હતા. આ પુસ્તક કોઈ શાંત વાચનાલયમાં નહીં, પરંતુ ધરપકડનો ડર, આકરો મીડિયા ટ્રાયલ અને સતત સુરક્ષા જોખમો વચ્ચે લખાયું હતું.
તેમના પિતા ડૉ. એસ.ક્યૂ.આર. ઇલિયાસે ૧૩ સપ્ટેમ્બરના દિવસે યાદ અપાવતા કહ્યું કે કોઈ ટ્રાયલ વિના છ વર્ષની અટકાયત એ લોકશાહી, બંધારણની કલમ ૧૪ હેઠળ મળેલ વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને કાયદાના શાસન પર ગંભીર પ્રહાર છે. તેમણે ઉમેર્યું કે આટલો લાંબો સમય વીત્યા પછી હવે મૌન રહેવું વિકલ્પ નથી.
અનેક માનવાધિકાર સંગઠનોએ આ તપાસને બનાવટી ગણાવીને અસહમતિના અવાજને દબાવવાનો પ્રયાસ ગણાવ્યો છે.
તાજેતરમાં ન્યૂયોર્કના મેયર ઝોહરાન મમદાનીએ ખાલિદને એક પત્ર લખ્યો, જે તેમના શપથ ગ્રહણના દિવસે જ જાહેર થયો હતો. તેમણે લખ્યું કે તેઓ ખાલિદની એ વાતને યાદ રાખે છે કે માણસે પોતાના મનમાં કડવાશને સ્થાન ન આપવું જોઈએ. તેમણે પત્રનો અંત સાદા શબ્દોમાં કર્યો: “અમે બધા તમારા વિશે વિચારી રહ્યા છીએ.”
સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામને જામીન ન આપવાના નિર્ણયને ઘણા લોકોએ આશ્ચર્યજનક અને અન્યાયી ગણાવ્યો છે. બંને પર પ્રત્યક્ષ હિંસાનો નહીં પરંતુ માત્ર ષડયંત્રનો આરોપ છે, જ્યારે તેમના ભાષણોના વીડિયોમાં તેઓ સ્પષ્ટપણે હિંસાનો વિરોધ કરતા દેખાય છે. છતાં અદાલતે અજાણ્યા “સુરક્ષિત સાક્ષીઓ”ના નિવેદનોના આધારે જામીન નકાર્યા, જેને ઘણા લોકો વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાની મજાક માને છે.
આજે પરિસ્થિતિ એવી બની ગઈ છે કે બંધારણ અને તેની પ્રસ્તાવનાનો હવાલો આપવો, અથવા શાંતિપૂર્ણ સહ-અસ્તિત્વની વાત કરવી પણ UAPA હેઠળ આતંકવાદને પ્રોત્સાહન આપવાના આરોપમાં જેલ પહોંચાડી શકે છે.
એક ધર્મનિરપેક્ષ લોકતાંત્રિક પ્રજાસત્તાકની આનાથી મોટી કરુણતા કઈ હોઈ શકે કે CAAનો વિરોધ કરવા બદલ ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામ જેવા મુસ્લિમ કાર્યકર્તાઓ છ વર્ષથી ટ્રાયલ વિના જેલમાં કેદ છે અને તેમની સુનાવણી હજુ શરૂ પણ થઈ નથી. બીજી તરફ, સ્વાતંત્ર્ય ભારદ્વાજ જેવા વ્યક્તિઓ, જેમના પર હુમલો કરવા, બળાત્કારની ધમકી આપવા, નફરતભરી ભાષા વાપરવા અને હિંસક આક્રમણના આરોપો છે, તેઓ આશરે દસ દિવસની અંદર વચગાળાના જામીન મેળવી લે છે.
ભારતમાં મુસ્લિમ હોવું સરળ નથી. પરંતુ ઉમર ખાલિદ અને જેલમાં બંધ અન્ય સામાજિક કાર્યકર્તાઓનો સંઘર્ષ ત્યાં સુધી ચાલુ રહેશે, જ્યાં સુધી તેમને મુક્ત કરવામાં નહીં આવે.
લેખ સાભારઃ छात्र विमर्श
