કોકરોચ જનતા પાર્ટી: યુવાનોના આક્રોશની નવી રાજકીય ભાષા

• મુદસ્સિર અંસારી

આજે હિંદુસ્તાનનું સામાજિક અને રાજકીય વાતાવરણ એક એવા વળાંક પર ઊભેલું દેખાય છે, જ્યાં પવનની દિશા સામાન્ય યુવા જનતાની અંદર ઉછળી રહેલા ક્રોધ, કુંઠિતતા અને અસંતોષથી નક્કી થઈ રહી છે. આ એ જ યુવા વર્ગ છે જેને લાંબા સમય સુધી બેરોજગાર, આળસુ કે દિશાહીન સમજીને નજરઅંદાજ કરવામાં આવતો રહ્યો. આ એ જ યુવા છે જે પોતાના તકિયા નીચે અચાનક વંદો (કોકરોચ) જોઈને ગભરાઈ ઊઠે છે, અને એ જ યુવા પોતાના પ્રિયજન માટે એ વંદાને કચડીને ફેંકી પણ દે છે. પરંતુ આજે આપણી સામે ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’ના રૂપમાં યુવાનોનું એક એવું જૂથ ઊભું છે, જે સ્વયંને આ વંદાના પ્રતીક સાથે જોડીને પોતાની રાજકીય બેચેની અને સામાજિક ઉપેક્ષાને અવાજ આપી રહ્યું છે.

‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’નો જન્મ કોઈ પરંપરાગત રાજકીય સંગઠનની જેમ નથી થયો. આ એક ટિપ્પણી, એક પ્રતીક અને તેના પર ભભૂકેલી યુવા પ્રતિક્રિયામાંથી જન્મેલી ડિજિટલ અભિવ્યક્તિ છે. અહેવાલો અનુસાર, બેરોજગાર યુવાનોને ‘કોકરોચ’ જેવા શબ્દ સાથે જોડવામાં આવ્યા બાદ આ વ્યંગાત્મક આંદોલને સોશિયલ મીડિયા પર ઝડપથી જગ્યા બનાવી લીધી. બાદમાં આ ટિપ્પણી પર સ્પષ્ટતા પણ સામે આવી, પરંતુ ત્યાં સુધીમાં યુવાનોની અંદર જમા થયેલો આક્રોશ ડિજિટલ જંગલમાં આગની જેમ ફેલાઈ ચૂક્યો હતો. Reuters અને AP ના અહેવાલો અનુસાર, આ જૂથ ગણતરીના દિવસોમાં લાખો-કરોડો લોકો સુધી પહોંચ્યું, તેના ઇન્સ્ટાગ્રામ ફોલોઅર્સ કરોડોમાં હોવાનું કહેવાયું, અને તેના સાઇન-અપ્સમાં મોટી સંખ્યા 19 થી 25 વર્ષના યુવાનોની હતી.

ભારત જેવા લોકતાંત્રિક દેશમાં આંદોલનોનો ઇતિહાસ સમૃદ્ધ અને બહુઆયામી રહ્યો છે. સ્વતંત્રતા આંદોલનથી લઈને છાત્ર આંદોલનો સુધી, સામાજિક ન્યાયથી લઈને રોજગાર અને શિક્ષણ સુધી, દરેક યુગમાં યુવાનોએ પરિવર્તનની દિશા નક્કી કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. કોકરોચ જનતા પાર્ટી પણ આ જ પરંપરાનું એક નવું, ડિજિટલ અને વ્યંગાત્મક સ્વરૂપ દેખાય છે. આ આંદોલન માત્ર એક મજાક નથી; આ સિસ્ટમ સામે, તેના તંત્ર સામે અને એ બેવડા વલણ સામે એક પ્રતીકાત્મક પ્રતિકાર છે, જેમાં સત્તા યુવાનોની પીડા સાંભળવાને બદલે તેને હળવાશથી લેવા લાગે છે.

આ આંદોલનનો ઉદ્દેશ્ય સાફ દેખાય છે. જ્યારે બેરોજગારી ચરમસીમાએ હોય, શિક્ષણ વ્યવસ્થા પર સતત સવાલો ઉઠી રહ્યા હોય, સ્વાસ્થ્ય વ્યવસ્થા સામાન્ય જનતાનો ભરોસો ગુમાવી રહી હોય, અને આર્થિક અસંતુલન યુવાનોના ભવિષ્યને અનિશ્ચિત બનાવી રહ્યું હોય, ત્યારે ભણેલા-ગણેલા, નોકરીની શોધમાં ભટકતા યુવાનોને અપમાનજનક શબ્દોથી સંબોધવા એ માત્ર અસંવેદનશીલતા નથી, પરંતુ સત્તા અને સમાજની ગંભીર બૌદ્ધિક નિષ્ફળતાનો સંકેત છે. આવા વાતાવરણમાં કોકરોચ જનતા પાર્ટી યુવાનોની એ બેચેનીને ભાષા આપે છે, જેને અત્યાર સુધી માત્ર મીમ્સ (memes), જોક્સ અને ઓનલાઈન ફ્રસ્ટ્રેશન સમજીને ટાળી દેવામાં આવતી હતી.

ક્રોધ અને આક્રોશના પાયા પર પ્રસિદ્ધ થયેલી કોકરોચ જનતા પાર્ટી અત્યારે કોઈ નક્કર રાજકીય સ્વરૂપનો દાવો નથી કરતી. ભવિષ્યમાં તેની દિશા શું હશે, તે કહેવું ઉતાવળ ગણાશે. આના પર અનેક ટિપ્પણીઓ સામે આવી રહી છે—કેટલાક લોકો આને ‘Youth Awakening’ (યુવા જાગૃતિ) ગણાવી રહ્યા છે, કેટલાક આને સોશિયલ મીડિયા હાઇપ માની રહ્યા છે, તો કેટલાક આની પાછળ રાજકીય વ્યૂહરચના શોધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. પરંતુ હાલમાં એટલું સ્પષ્ટ છે કે આ ઘટના (Phenomenon) ભારતીય યુવાનોની એ માનસિક સ્થિતિને સામે રાખે છે, જ્યાં હાસ્ય હવે મનોરંજન નહીં, પણ પ્રતિકારની ભાષા બની ચૂક્યું છે.

બદલાતી રાજનીતિ અને આવનારું ભારત: એક ભયજનક ઘંટડી

આ કોઈ બિલકુલ નવી કે અનોખી પહેલ નથી. આ પહેલા પણ દુનિયાના ઘણા દેશોમાં એવા ઉદાહરણો મળ્યા છે, જ્યાં હાસ્ય, વ્યંગ્ય, ડિજિટલ સંસ્કૃતિ કે યુવા આક્રોશે મોટા રાજકીય અને સામાજિક આંદોલનોને જન્મ આપ્યો છે.

• આઇસલેન્ડની ‘Best Party’: આઇસલેન્ડમાં 2009 થી 2014 ની વચ્ચે ઉભરેલી ‘Best Party’ શરૂઆતમાં એક જોક અને કટાક્ષ તરીકે સામે આવી હતી. તેને કોમેડિયન જોન ગ્નાર (Jón Gnarr) દ્વારા આર્થિક સંકટ પછીની રાજકીય નિરાશાના વાતાવરણમાં શરૂ કરવામાં આવી હતી. પરંતુ આ મજાક ધીમે-ધીમે જનતાના ગુસ્સાનું માધ્યમ બની ગઈ અને 2010 માં રેક્યાવિક (Reykjavík) સિટી ઇલેક્શનમાં આ પાર્ટીએ 34.7% વોટ મેળવ્યા. એટલે કે જે મૂવમેન્ટ કોમેડી તરીકે શરૂ થઈ હતી, તે સત્તાના દરવાજા સુધી પહોંચી ગઈ. કોકરોચ જનતા પાર્ટી પણ અમુક અંશે આ જ રીતે એક હાસ્યાસ્પદ પ્રતીક — કોકરોચ — ને રાજકીય ભડાસ અને યુવા અસંતોષની ભાષામાં બદલતી દેખાય છે. બંને કિસ્સાઓમાં કોમેડી ઉપરથી ગંભીર નથી લાગતી, પરંતુ તેની પાછળ સમાજની ઊંડી હતાશા છુપાયેલી હોય છે.

• સ્વીડનની ‘Pirate Party’: આ જ રીતે સ્વીડનની ‘Pirate Party’ પણ ઇન્ટરનેટ કલ્ચરમાંથી નીકળેલી એક રાજકીય પહેલ હતી. આ આંદોલન કોપીરાઈટ, ડિજિટલ ફ્રીડમ, સર્વેલન્સ અને ઇન્ટરનેટ રાઇટ્સ જેવા મુદ્દાઓ પર આધારિત હતું. શરૂઆતમાં મુખ્ય પ્રવાહની રાજનીતિએ આને બહુ ગંભીરતાથી ન લીધું, પરંતુ ડિજિટલ જનરેશન વચ્ચે તે ઝડપથી ફેલાયું અને બાદમાં યુરોપિયન પોલિટિક્સ સુધી પહોંચ્યું. આનું મહત્વ એ છે કે તેણે સાબિત કર્યું કે ઇન્ટરનેટ પર પેદા થતો અસંતોષ માત્ર ઓનલાઈન ઘોંઘાટ (Online Noise) નથી હોતો; સાચો મુદ્દો અને સાચી પ્રતીકાત્મક ભાષા મળવા પર તે સંગઠિત રાજનીતિનું સ્વરૂપ પણ લઈ શકે છે.

• ઇટાલીનું ‘Five Star Movement’: ઇટાલીનું ‘Five Star Movement’ પણ આ જ રીતે ઓનલાઈન સંગઠન, ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી રાજનીતિ અને એન્ટી-એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ સેન્ટિમેન્ટ (Establishment વિરોધી માનસિકતા) માંથી પેદા થયું હતું. કોમેડિયન બેપ્પે ગ્રિલો (Beppe Grillo) ના બ્લોગ અને જનતાના ગુસ્સાએ મળીને એક એવા આંદોલનને જન્મ આપ્યો, જેણે આગળ જતાં ઇટાલીની રાષ્ટ્રીય રાજનીતિમાં મોટી ભૂમિકા ભજવી. આ ઉદાહરણ દર્શાવે છે કે જ્યારે જનતા પરંપરાગત પક્ષોથી નિરાશ થાય છે, ત્યારે કોમેડી, કટાક્ષ અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ રાજનીતિના નવા દરવાજા ખોલી શકે છે.

• ગ્લોબલ મૂવમેન્ટ ‘Fridays for Future’: યુવા આંદોલનોની આ લહેર માત્ર રાજકીય કટાક્ષ સુધી સીમિત નથી. ‘Fridays for Future’ આનું એક મોટું વૈશ્વિક ઉદાહરણ છે. 2018 માં ગ્રેટા થનબર્ગની સ્કૂલ સ્ટ્રાઈકથી શરૂ થયેલું આ ક્લાઈમેટ મૂવમેન્ટ ટૂંક સમયમાં જ દુનિયાના હજારો શહેરોમાં ફેલાઈ ગયું. આ મૂવમેન્ટની સત્તાવાર વેબસાઇટ અનુસાર, આ અભિયાન 7,500 શહેરો અને 14 મિલિયન (1.4 કરોડ) થી વધુ લોકો સુધી પહોંચ્યું. અહીં પણ યુવાનોએ પરંપરાગત રાજકીય માધ્યમોના બદલે સોશિયલ મીડિયા, સ્કૂલ સ્ટ્રાઈક અને પ્રતીકાત્મક વિરોધ પ્રદર્શન દ્વારા વૈશ્વિક ક્લાઈમેટ પોલિટિક્સને પ્રભાવિત કર્યું.

• કેન્યા, બાંગ્લાદેશ, નેપાળ અને મોરોક્કોમાં Gen Z નો વિસ્ફોટ: તાજેતરના વર્ષોમાં કેન્યા, બાંગ્લાદેશ, નેપાળ અને મોરોક્કો જેવા દેશોમાં પણ Gen Z અને યુવા નેતૃત્વવાળા આંદોલનોએ સત્તાને સીધો પડકાર આપ્યો છે.

• કેન્યામાં 2024 ના ફાઇનાન્સ બિલ વિરુદ્ધ શરૂ થયેલું આંદોલન TikTok, X, Instagram અને WhatsApp દ્વારા ફેલાયું. આ વિરોધ મુખ્યત્વે Gen Z અને મિલેનિયલ્સે આગળ વધાર્યો, અને અંતે રાષ્ટ્રપતિ વિલિયમ રુટોને વિવાદાસ્પદ ફાઇનાન્સ બિલ પાછું ખેંચવાની જાહેરાત કરવી પડી.

• બાંગ્લાદેશમાં 2024 નું સ્ટુડન્ટ કોટા પ્રોટેસ્ટ શરૂ તો સરકારી નોકરીઓમાં કોટા સિસ્ટમ વિરુદ્ધ થયું હતું, પરંતુ જોતજોતામાં તે વ્યાપક સરકાર વિરોધી આંદોલનમાં બદલાઈ ગયું. Reuters એ જુલાઈ 2024 માં આ પ્રદર્શનો દરમિયાન અનેક મોતો અને હિંસક અથડામણો અહેવાલ આપ્યા હતા. આ ઉદાહરણ દર્શાવે છે કે નોકરી, મેરિટ અને ફ્યુચર સિક્યોરિટી જેવા મુદ્દાઓ યુવાનો માટે માત્ર પોલિસી મેટર્સ (નીતિગત બાબતો) નથી હોતા, પરંતુ ગરિમા અને ન્યાયના સવાલો બની જાય છે.

• નેપાળમાં 2025 ના Gen Z પ્રોટેસ્ટ સોશિયલ મીડિયા બેન, ભ્રષ્ટાચાર અને ભાઈ-ભત્રીજાવાદ વિરુદ્ધ ઉભર્યા હતા. The Guardian અને AP ના અહેવાલો અનુસાર, આ પ્રદર્શનોમાં ભારે હિંસા થઈ, કેટલાક લોકોના મોત થયા, અને અંતે વડાપ્રધાન કે.પી. શર્મા ઓલીએ રાજીનામું આપવું પડ્યું. આ ઘટના દર્શાવે છે કે સોશિયલ મીડિયા જનરેશનને જ્યારે અભિવ્યક્તિથી રોકવામાં આવે છે, ત્યારે એ જ ડિજિટલ ગુસ્સો રસ્તા પર રાજકીય વિસ્ફોટનું સ્વરૂપ લઈ શકે છે.

• મોરોક્કોમાં ‘GenZ 212’ નામના યુવા આગેવાની હેઠળના સંગઠને હેલ્થકેર, શિક્ષણ, બેરોજગારી અને અસમાનતા જેવા મુદ્દાઓ પર સરકારને પડકાર ફેંક્યો. Reuters અનુસાર, આ આંદોલન સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા સંગઠિત થયું અને મોરોક્કોમાં 2011 ની આરબ સ્પ્રિંગ (Arab Spring) પછીનું સૌથી વ્યાપક યુવા અશાંતિનું આંદોલન માનવામાં આવ્યું. ત્યાં યુવાનોનું પ્રતીકાત્મક સૂત્ર — “વર્લ્ડ કપ નહીં, પહેલા હેલ્થ” — એ વાતનો સંકેત હતો કે ચળકતા રાષ્ટ્રીય પ્રોજેક્ટ્સની વચ્ચે પાયાની જાહેર સુવિધાઓની અવગણના હવે નવી પેઢી સ્વીકારવા તૈયાર નથી.

ઉપસંહાર

આ તમામ ઉદાહરણો પરથી સાફ થાય છે કે ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’ને માત્ર એક મીમ, જોક કે અસ્થાયી ટ્રેન્ડ (Temporary Trend) સમજવો એ ઉતાવળ ગણાશે. આ એ વૈશ્વિક રાજકીય પરિવર્તનનો ભારતીય સંકેત છે, જ્યાં યુવા પેઢી પરંપરાગત ભાષણો અને પક્ષના ચૂંટણી ઢંઢેરાની (Manifesto) ભાષામાં નહીં, પરંતુ મીમ્સ, કટાક્ષ, હેશટેગ્સ, ડિજિટલ કમ્યુનિટીઝ અને પ્રતીકાત્મક વિરોધ દ્વારા પોતાની વાત કહી રહી છે. આજનો યુવાન રસ્તા પર ઉતરતા પહેલા ઇન્સ્ટાગ્રામ સ્ટોરી મૂકે છે, મેનિફેસ્ટો વાંચતા પહેલા મીમ સમજે છે, અને ઔપચારિક પાર્ટી ઓફિસ જતા પહેલા ઓનલાઈન કમ્યુનિટીમાં પોતાની રાજકીય ઓળખ (Political Identity) બનાવે છે.

કોકરોચ જનતા પાર્ટી ભવિષ્યમાં રાજકીય પક્ષ બને કે ન બને, તેની અસર ચૂંટણીલક્ષી રાજનીતિ સુધી પહોંચે કે માત્ર ડિજિટલ વિરોધ પૂરતી સીમિત રહે—એ તો સમય જ બતાવશે. પરંતુ એટલું ચોક્કસ છે કે આ ઘટનાએ એક સવાલ જરૂર ઊભો કરી દીધો છે: જ્યારે લોકશાહીમાં યુવાનો પોતાને નાગરિક કરતાં વધુ “કોકરોચ” જેવા અનુભવવા લાગે, ત્યારે ભૂલ યુવાનોની છે કે એ વ્યવસ્થાની, જેણે તેમને આ પ્રતીકમાં પોતાની ઓળખ શોધવા માટે મજબૂર કરી દીધા?

(લેખકઃ એમ.સી.જે., મૌલાના આઝાદ નેશનલ ઉર્દૂ યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થી છે.)