‘પરાયાકરણ’ (Otherization) એટલે કે પોતાનાથી બહારના ગણીને કોઈ વર્ગને અસ્પૃશ્ય, બિનજરૂરી કે હાંસિયામાં ધકેલી દેવાની પ્રક્રિયા. જાણીતા લેખક એલ્ડસ હક્સલીએ કહ્યું હતું તેમ, નફરત ફેલાવનારાઓનો મુખ્ય હેતુ જ એ હોય છે કે તેઓ એક જૂથના મનમાંથી એ વાત ભુલાવી દે કે સામા જૂથના લોકો પણ આખરે માણસ જ છે. વર્તમાન સરકારની રાજનીતિનું ઝીણવટભર્યું વિશ્લેષણ કરીએ તો સ્પષ્ટ થાય છે કે આ આખી યોજનાનો મુખ્ય આધાર જ ‘પરાયાકરણ’ otherization છે. આ માનસિકતા જ તેમની વિચારસરણી અને એજન્ડા નક્કી કરે છે. આવો, આ પ્રક્રિયાના મૂળ વિચારો અને સમાજ પર તેની અસરોને સરળ ભાષામાં સમજીએ.
પરાયાકરણના વૈચારિક મૂળિયાં
પહેલું: ‘રાષ્ટ્ર-રાજ્ય’ (Nation-State)નો વિચાર યુરોપમાંથી આવ્યો છે. યુરોપના સમાજમાં ભારત જેવી વિવિધતા નહોતી, ત્યાં મોટે ભાગે એકસરખા લોકો રહેતા હતા. આ કારણે આવા રાષ્ટ્રમાં હંમેશાં ‘બહુમતી’ અને ‘લઘુમતી’ વચ્ચે ભેદ ઊભો થાય છે, જેમાં કોઈ ને કોઈ વર્ગ કાયમ માટે ‘બહારનો’ કે ‘પરાયો’ બની જાય છે. જ્યોર્જ ઓરવેલે તેમના પુસ્તક એનિમલ ફાર્મમાં યોગ્ય જ લખ્યું હતું: “બધાં પ્રાણીઓ સમાન છે, પરંતુ અમુક પ્રાણીઓ અન્ય કરતાં વધુ સમાન છે.” આ “વધુ સમાન” હોવું એ જ પરાયાકરણનું મૂળ છે. ભારતના વિવિધતાભર્યા સમાજને સમજ્યા વિના જ્યારે આ પશ્ચિમી વિચાર દેશ પર લાગુ કરાયો, ત્યારે રાજકીય ગૂંચવણો ઊભી થઈ. ગાંધીજી જેવા નેતાઓએ આ વિચારનો વિરોધ કરીને દેશ માટે ગામડાંઓ આધારિત ‘સ્વરાજ’નું સપનું જોયું હતું. ટૂંકમાં કહીએ તો, રાષ્ટ્ર-રાજ્યની વિચારધારા આપોઆપ એક એવો વર્ગ ઊભો કરે છે જેને હંમેશાં શંકાની નજરે જોવામાં આવે છે.
બીજું: આગળ જતાં આ વિચારને હિન્દુત્વના સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદ સાથે જોડી દેવાયો. આ વિચારધારા અન્ય ધર્મો પર હિન્દુ સમુદાયના વર્ચસ્વ આધારિત વ્યવસ્થા ઊભી કરવા માંગે છે. એમ. એસ. ગોલવલકરનું માનવું હતું કે દેશમાં મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓને બીજા દરજ્જાના નાગરિક ગણવા જોઈએ; આ વાત હિન્દુત્વ અને સંઘ (RSS)ની મૂળ વિચારસરણી સ્પષ્ટ કરે છે. સમાજશાસ્ત્રી આશિષ નંદીએ સાચું જ કહ્યું છે કે હિન્દુત્વ એ મૂળભૂત રીતે વંશીય સર્વોપરિતાનો પશ્ચિમી ખ્યાલ છે. ભારતીય સંસ્કૃતિની પરંપરાઓ સાથે તેને સીધો કોઈ સંબંધ નથી; બલ્કે ધર્મનો સહારો લઈને સત્તા મેળવવાનો આ એક આધુનિક રસ્તો છે. ટૂંકમાં, આખી હિન્દુત્વ વિચારધારા ‘પરાયાકરણ’ની ધરી પર જ ટકેલી છે.
આ છે શાસક પક્ષનો વૈચારિક પાયો. હવે જોઈએ કે આ માનસિકતા સમાજમાં કેવી રીતે કામ કરે છે.
નેટફ્લિક્સની પ્રખ્યાત સિરીઝ ‘બ્લેક મિરર’ના એક એપિસોડ (મેન અગેઈન્સ્ટ ફાયર)ની વાત અહીં સમજવા જેવી છે. તેમાં એક સૈનિકનું કામ ‘રોચિસ’ (કાતરા જેવા વિચિત્ર જીવો) સામે લડવાનું હોય છે. એક મિશન દરમિયાન તેને આ જીવો સામાન્ય માણસ જેવા દેખાવા લાગે છે, જેથી તે મૂંઝવણમાં મુકાઈ જાય છે. કેમ્પમાં આવીને અધિકારીને પૂછે છે, ત્યારે અધિકારી કહે છે કે ઊંઘ પૂરી ન થવાને કારણે તને આવો ભ્રમ થયો છે. બીજા મિશનમાં તે ફરીથી આ જીવોને માણસ તરીકે જુએ છે એટલું જ નહીં, પોતાના સાથી સૈનિકો સામે તેમનું રક્ષણ પણ કરે છે. પાછા ફર્યા પછી જ્યારે તે જીદપૂર્વક સવાલ કરે છે, ત્યારે અધિકારી સાચું બોલે છે કે એ કોઈ રાક્ષસી જીવો નથી પણ સામાન્ય માણસો જ છે! માણસ સામાન્ય રીતે બીજા માણસ પર હુમલો કરી શકતો નથી, તેથી સૈનિકોના મગજમાં એક એવી ચિપ બેસાડવામાં આવી હતી જેથી તેમને સામેવાળા માણસો રાક્ષસ જેવા દેખાય અને તેમને મારવાનું સરળ બને. આ વાર્તા પરાયાકરણનું સમગ્ર ગણિત સમજાવે છે. આજે મીડિયા, સોશિયલ મીડિયા, ફિલ્મો, સાહિત્ય અને પાઠ્યપુસ્તકો દ્વારા પણ લોકોના મનમાં અમુક સમુદાયો સામે આવી જ નફરત ભરવામાં આવી રહી છે.
પરાયાકરણ અને વિચારસરણી પર કાબૂ
જેમી સુસકાઇન્ડે પોતાના પુસ્તક ફ્યુચર પોલિટિક્સમાં લખ્યું છે કે પહેલાં સરકાર પાસે માત્ર કાયદો અને સત્તાની તાકાત હતી, પરંતુ હવે ટેક્નોલોજીના સહારે સરકાર લોકોના વિચારો અને માનસિકતાને પણ નિયંત્રિત કરી રહી છે. વર્તમાન સરકારે આ તાકાતનો ઉપયોગ એવા નાગરિકો સામે કર્યો છે જેમને તેમણે ‘પરાયા’ બનાવી દીધા છે. ભાજપ સત્તામાં આવ્યા પછી જે કોઈ તેમના રાષ્ટ્રવાદ સાથે સંમત ન થાય તેને તરત જ ‘દુશ્મન’ જાહેર કરી દેવાય છે. “અર્બન નક્સલ”, “દેશવિરોધી”, “દિમાગી નક્સલ” અને “ટુકડે-ટુકડે ગેંગ” જેવા શબ્દો જાણીજોઈને ચલાવવામાં આવ્યા, જેથી સામાન્ય લોકોના મનમાં ચોક્કસ વ્યક્તિઓ કે આખા સમુદાયને દેશના દુશ્મન તરીકે ચીતરી શકાય.
એવું નથી કે આ પરાયાકરણ માત્ર ૨૦૧૪ પછી જ શરૂ થયું છે અને અગાઉ બધું સારું હતું. પરંતુ ભાજપ-RSSએ તેને એક વ્યવસ્થિત અને કાયમી સરકારી રૂપ આપી દીધું. ઉદાહરણ તરીકે, નાગરિકતા સંશોધન કાયદો (CAA) ખુલ્લેઆમ ભેદભાવપૂર્ણ હતો, જેમાં એક ચોક્કસ ધર્મને જ બાકાત રાખવામાં આવ્યો. આ આંદોલન વખતે પ્રદર્શનકારીઓને દેશવિરોધી ગણાવી દેવાયા. અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીમાં ગોળીબાર થયો, જામિયા યુનિવર્સિટીની લાઇબ્રેરીમાં ઘૂસીને વિદ્યાર્થીઓને માર મરાયો, અને ઉમર ખાલિદ તેમજ શરજીલ ઇમામ જેવા લોકોને વર્ષો સુધી જેલમાં બંધ રાખવામાં આવ્યા. કૃષિ કાયદા સામે લડતા ખેડૂતોને “ખાલિસ્તાની” કહેવાયા અને ભીમા કોરેગાંવના સામાજિક કાર્યકરો પર “અર્બન નક્સલ”ના લેબલ લગાવી દેવાયા.
તેની સામે શિક્ષણ નીતિના વિરોધમાં કે હાલ ચૂંટણી પંચ વિરુદ્ધ ચાલી રહેલા આંદોલનોને જુઓ. આ પ્રદર્શનકારીઓએ ભલે પોતાનું નામ “કોકરોચ” રાખ્યું હોય, છતાં તેમને પેલા જૂના આંદોલનકારીઓની જેમ “દેશવિરોધી” કે “ખાલિસ્તાની” જેવો ગંભીર ડંખ સહન કરવો પડ્યો નથી.
વિરોધ-પ્રદર્શનો અને લોકોના બેવડાં વલણ
હું જે મુદ્દો સ્પષ્ટ કરવા માંગું છું તે આ છે: ૨૦ જુલાઈએ જંતર-મંતર પર જ્યારે પ્રદર્શનકારીઓ પર અત્યાચાર થયો ત્યારે ભારે હોબાળો થયો—જે તદ્દન સાચો પણ હતો. ત્યારે લોકોએ તાર્કિક સવાલો પૂછ્યા: શું આપણે આ દેશના નાગરિક નથી? શું આપણને વિરોધ કરવાનો અધિકાર નથી? શું આપણા ટેક્સના પૈસાથી ચાલતી પોલીસ આપણને જ મારી શકે? આ સવાલો ખૂબ વાજબી છે, પરંતુ દુઃખની વાત એ છે કે અગાઉનાં આંદોલનો વખતે આવા તાર્કિક સવાલો ગાયબ હતા. પરાયાકરણનું પરિણામ એ આવે છે કે પીડિત લોકો સમાજને અદ્રશ્ય જેવા લાગવા માંડે છે. આ વિરોધ-પ્રદર્શનોએ માત્ર સરકારની કઠોરતા જ નથી બતાવી, પરંતુ આપણા સમાજનો બેવડો ચહેરો પણ ખુલ્લો પાડ્યો છે. જ્યારે CAA-વિરોધી પ્રદર્શનકારીઓ, ખેડૂતો કે ભીમા કોરેગાંવના કાર્યકરો પર અત્યાચાર થતો હતો, ત્યારે સામાન્ય લોકોને લાગતું હતું કે ‘તેમણે કંઈક ખોટું કર્યું હશે એટલે જ માર પડે છે.’ આ જ પરાયાકરણની સૌથી ખતરનાક અસર છે, જે લોકોની વિચારવાની રીત બદલી નાખે છે. જ્યાં સુધી આપણે આ માનસિકતાને નહીં ઓળખીએ, ત્યાં સુધી સમસ્યાનો સાચો ઉકેલ નહીં આવે.
આંદોલન અને આગળનો રસ્તો
હાલના આંદોલને ભાજપ-RSSની એ વાસ્તવિકતા બહાર લાવી દીધી છે કે તેમની પાસે શાંતિપૂર્ણ અને ભાઈચારાવાળા સમાજ માટે કોઈ સારો વિચાર નથી. આ આંદોલન એટલા માટે સફળ રહ્યું કારણ કે સરકાર તેની સામે ‘પરાયાકરણ’નું હથિયાર વાપરી શકી નથી. ઉપરાંત, આ આંદોલનને અગાઉના CAA, ખેડૂત અને વિદ્યાર્થી આંદોલનોમાંથી પણ ઊર્જા મળી છે. બેરોજગારી, કથળતું અર્થતંત્ર, ઘટતો રૂપિયો અને વિદેશ નીતિની નિષ્ફળતાઓએ પણ સરકારની નબળાઈઓ છતી કરી દીધી છે. જ્યારે નફરતનો આ ચશ્મો હટી જાય છે, ત્યારે “લવ જેહાદ”, “UPSC જેહાદ” કે “અર્બન નક્સલ” જેવા ખોટા મુદ્દાઓને બદલે રોજીરોટી, સ્વાસ્થ્ય, નોકરી, શાંતિ અને ભાઈચારા જેવા સાચા પ્રશ્નો કેન્દ્રમાં આવી જાય છે. પરાયાકરણ લોકોને સંવેદનહીન બનાવી દે છે, જ્યાં સામા પક્ષને નફરત કરવી એ લોકોને પોતાની ફરજ કે ભક્તિ લાગવા માંડે છે. આ ઝેરી ચક્રને તોડવું ખૂબ જરૂરી છે.
પરાયાકરણના કારણે લોકો સરકાર સામે ઝૂકી જાય છે અને અન્ય સમુદાયો પ્રત્યે નફરત કરવા લાગે છે. આ માણસનો અસલી સ્વભાવ નથી; માણસનો સાચો સ્વભાવ પ્રેમ અને સહકાર છે. તેથી જ, પૂર્વગ્રહ ધરાવતા લોકો સાથે પ્રેમ અને સમજાવટથી સંવાદ સાધવો પડશે. આ આંદોલન ઊભી થયેલી દીવાલો તોડીને પરસ્પર વાતચીત કરવાની એક નવી તક આપે છે. આપણી માનવતા બચાવવા માટે બૌદ્ધિક ચિંતન અને વ્યવહારુ પગલાં જરૂરી છે, અને ચૂંટણી પંચની જવાબદેહી માટે ચાલી રહેલો વિરોધ આવો જ એક પ્રયાસ છે.
મારો આખરી સંદેશ એ છે કે પરાયાકરણનું મૂળ કારણ જાતિ, ધર્મ કે વિસ્તારના આધારે પોતાને શ્રેષ્ઠ માનવાની અહંકારભરી ભાવના છે. પરંતુ ઇસ્લામ શીખવે છે કે વિવિધતા એટલા માટે છે જેથી આપણે એકબીજાને ઓળખી શકીએ, વર્ચસ્વ જમાવવા માટે નહીં. પવિત્ર કુરાનમાં કહ્યું છે:
“હે માનવજાત! અમે તમને એક પુરુષ અને એક સ્ત્રીમાંથી પેદા કર્યા છે અને તમારી વિવિધ જાતિઓ તથા કબીલાઓ બનાવ્યા છે જેથી તમે એકબીજાને ઓળખી શકો. ખરેખર, અલ્લાહની નજરમાં તમારામાંથી સૌથી સારો વ્યક્તિ એ જ છે જે સૌથી વધુ સદાચારી અને સંયમી છે. અલ્લાહ બધું જ જાણનાર અને માહિતગાર છે.” (કુરાન ૪૯:૧૩). જો આપણે નફરત અને પરાયાકરણને ખતમ કરવું હોય, તો આ ઉમદા વિચારને સમજવો ખૂબ જરૂરી છે.
લેખક કર્ણાટકના છે. તેમણે ઓટોમોબાઇલ એન્જિનિયરિંગ બાદ MBA અને સમાજશાસ્ત્રમાં માસ્ટર્સ કર્યું છે.
(સૌજન્ય: thecompanion.in)
