- બીબી મરયમ ✍️
જ્યારે અલ્ગોરિધમ્સ આપણી નજર સામે શું દેખાય તે નક્કી કરે છે, ત્યારે આપણી ‘નિયત’ આપણા જીવનની દિશા નક્કી કરે છે. દરરોજ, અસંખ્ય નાની પસંદગીઓ દ્વારા; પછી તે સ્ક્રોલ કરવું હોય કે મનન કરવું, પ્રતિક્રિયા આપવી હોય કે ચિંતન કરવું હોય, ઉપભોગ કરવો હોય કે યોગદાન આપવું હોય, આપણે નક્કી કરીએ છીએ કે આ બેમાંથી કયું બળ આપણને માર્ગદર્શન આપશે. અલ્ગોરિધમ્સથી ચાલતી આ દુનિયામાં, એક આસ્તિક (ઈમાનવાળા)એ સતત પોતાના અંતરના શાંત સવાલ તરફ પાછા ફરવું જોઈએ.
આજના ડિજિટલ યુગમાં, આપણે એવા તંત્રોથી ઘેરાયેલા છીએ જે શાંતિથી આપણી પસંદગીનું માર્ગદર્શન કરે છે. આપણે જે વીડિયો જોઈએ છીએ, જે પોસ્ટ્સ વાંચીએ છીએ, જે વસ્તુઓ ખરીદવાનું વિચારીએ છીએ અને જે વિચારોનો સામનો કરીએ છીએ, તે વધુને વધુ અલ્ગોરિધમ્સ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. આ અદ્રશ્ય કોડ્સ આપણા વ્યવહારનો અભ્યાસ કરે છે, આપણી રુચિઓનું અનુમાન લગાવે છે અને આપણને વ્યસ્ત રાખવા માટે રચાયેલી એક ખાસ દુનિયા આપણી સામે રજૂ કરે છે. પરંતુ એક આસ્તિક (ઈમાનવાળા) માટે, માર્ગદર્શન આપતું બીજું એક શક્તિશાળી બળ અસ્તિત્વમાં છે: નિયત.
અલ્ગોરિધમ્સ; ડેટા અને પેટર્ન પર કામ કરે છે, તો નિયત માનવ હૃદયમાં કાર્ય કરે છે. તે એક આંતરિક હોકાયંત્ર છે જે આપણા કાર્યને અર્થપૂર્ણ બનાવે છે અને અલ્લાહ સમક્ષ આપણી જવાબદારી નક્કી કરે છે. આ બે દળો વચ્ચેનો તણાવ એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઉભો કરે છે: શું આપણા કાર્યો સભાન ઇરાદાઓ દ્વારા માર્ગદર્શન મેળવે છે, કે પછી તે ધીમે ધીમે આપણું ધ્યાન ખેંચવા માટે રચાયેલા અલ્ગોરિધમ્સ દ્વારા દોરવામાં આવે છે?
અલ્ગોરિધમિક પ્રભાવનો ઉદય
અલ્ગોરિધમ્સ મૂળભૂત રીતે હાનિકારક નથી. તે માહિતી પર પ્રક્રિયા કરવા અને આપણા ડિજિટલ અનુભવને વ્યક્તિગત કરવા માટે બનાવેલા તકનીકી સાધન છે. જોકે, મોટાભાગના અલ્ગોરિધમ્સનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય નૈતિક વિકાસ કે બૌદ્ધિક પ્રગતિ નથી. તેમનો હેતુ ‘એન્ગેજમેન્ટ’ (જકડી રાખવાનો) છે; વપરાશકર્તાઓને સ્ક્રોલ કરતા રાખવા, જોતા રાખવા અને ફરી પાછા લાવવા. દરેક ક્લિક, લાઈક કે શેર, ડેટા બની જાય છે, જે અલ્ગોરિધમને આપણા વિશે વધુ શીખવે છે.
આ પ્રક્રિયા ધીમે ધીમે આપણી આદતોને ઘડે છે:
- જિજ્ઞાસાની એક ક્ષણ લાંબા વિક્ષેપમાં ફેરવાઈ જાય છે.
- નોટિફિકેશન ચેક કરવાની ઉતાવળ એક કલાક લાંબા સ્ક્રોલિંગમાં પરિણમે છે.
અજાણતા જ, આપણો સમય અને ધ્યાન; આપણી બે સૌથી મૂલ્યવાન સંપત્તિ; એવી સિસ્ટમ્સ દ્વારા સંચાલિત થવા લાગે છે જે હેતુ કરતાં જોડાણને વધુ મહત્વ આપે છે.
ઇસ્લામમાં ‘નિયત’ની કેન્દ્રીય ભૂમિકા
ઇસ્લામ નિયત પર ખૂબ ભાર મૂકે છે. પયગંબર મુહમ્મદ ﷺ ની પ્રખ્યાત હદીસ છે:
“કર્મોનો આધાર ઇરાદાઓ પર છે, અને દરેક વ્યક્તિને તે જ મળશે જેનો તેણે ઇરાદો રાખ્યો હશે.” (બુખારી અને મુસ્લિમ)
આ સિદ્ધાંત સ્થાપિત કરે છે કે કાર્યનું મૂલ્ય માત્ર તેના બાહ્ય સ્વરૂપથી નહીં, પણ તેની પાછળના ઇરાદા; નિયતથી નક્કી થાય છે. બે વ્યક્તિઓ એક જ કાર્ય કરી રહ્યા હોય; જેમ કે દાન આપવું કે ઓનલાઈન જ્ઞાન વહેંચવું, પરંતુ તેમની નિયતના આધારે તેનું આધ્યાત્મિક મૂલ્ય સંપૂર્ણપણે અલગ હોઈ શકે છે.
નિયત સામાન્ય કાર્યને પણ ઈબાદતમાં ફેરવી શકે છે. માનવતાના લાભ માટે ભણતો વિદ્યાર્થી કે પરિવારના ભરણપોષણ માટે પ્રામાણિકતાથી કામ કરતો વ્યવસાયિક, જો સાચી નિયત રાખે તો પોતાના રોજિંદા કાર્યોને પણ ઈબાદતમાં બદલી શકે છે.
જ્યારે ડિજિટલ આદતો ઇરાદાઓને બદલવા લાગે છે
ડિજિટલ વાતાવરણનો પડકાર સૂક્ષ્મ છે. અલ્ગોરિધમ્સ આપણને સીધી રીતે કાર્ય કરવાની ફરજ પાડતા નથી, પણ તે આપણી રુચિઓ અને વિચારોને ધીમે ધીમે પ્રભાવિત કરે છે. સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ લોકપ્રિયતાને પ્રોત્સાહન આપે છે. જે પોસ્ટ્સ પર વધુ પ્રતિક્રિયા મળે તેને વધુ ફેલાવવામાં આવે છે. આનાથી વ્યક્તિમાં અજાણતા જ સચ્ચાઈ કરતા દેખાવ અને નિષ્ઠા કરતા પ્રસિદ્ધિ મેળવવાની ઈચ્છા જાગી શકે છે.
આવા વાતાવરણમાં, આત્મ-ચિંતન વિના, ડિજિટલ જોડાણને જ સાર્થક યોગદાન માની લેવાની ભૂલ થઈ શકે છે. આપણી નિયત ધીમે ધીમે અલ્લાહની પ્રસન્નતાને બદલે લોકોની વાહવાહી તરફ વળી શકે છે.
સતત ઉત્તેજનાનું આધ્યાત્મિક મૂલ્ય
ઇસ્લામિક આધ્યાત્મિકતા ગહન ચિંતન અને મનન (તફક્કુર) પર ભાર મૂકે છે. કુર્આન વારંવાર ઇમાણવાળાઓને વિચારવા અને મનન કરવા માટે આમંત્રણ આપે છે. ચિંતન માટે સ્થિરતા જરૂરી છે, જ્યારે અલ્ગોરિધમ્સ સતત હલચલ અને નવીનતા પર ટકે છે. જ્યારે આપણું મન ઝડપી સ્ક્રોલિંગ માટે ટેવાઈ જાય છે, ત્યારે નમાઝ અને ચિંતન જેવી શાંત પ્રક્રિયાઓ મુશ્કેલ લાગવા માંડે છે.
ડિજિટલ વિશ્વમાં નિયતની પુનઃસ્થાપના
ટેકનોલોજી પોતે દુશ્મન નથી; તેનો પ્રભાવ તેના ઉપયોગ પર આધારિત છે. આસ્તિક (ઈમાનવાળા) તરીકે આપણે ડિજિટલ જીવનમાં નિયતને ફરીથી સક્રિય કરવી જોઈએ. કોઈપણ પ્લેટફોર્મ વાપરતા પહેલા આપણે પૂછવું જોઈએ:
હું આ પ્લેટફોર્મ શા માટે ખોલી રહ્યો છું?
આનાથી મને કયો ફાયદો થશે?
શું આ પ્રવૃત્તિ મને જ્ઞાન અથવા અલ્લાહની યાદની નજીક લાવે છે?
આવા નાના પ્રશ્નો આપણને જાગૃત રાખે છે. બિનજરૂરી સ્ક્રોલિંગ મર્યાદિત કરવું અને હેતુપૂર્વક સ્ક્રીનથી દૂર રહેવું એ માનસિક સ્પષ્ટતા માટે જરૂરી છે.
અંતિમ વિચાર
અલ્ગોરિધમ્સ તમારા વર્તનની આગાહી કરી શકે છે, પણ તે તમારા હૃદયની નિષ્ઠા નક્કી કરી શકતા નથી. તે શક્તિ માત્ર નિયત પાસે છે.
જ્યારે નિયત સાચી અને સભાન હોય, ત્યારે સામાન્ય કાર્યો પણ ઈબાદત બની જાય છે. ટેકનોલોજી ત્યારે જ વિક્ષેપને બદલે ભલાઈનું સાધન બની શકે છે. અંતે, સવાલ એ જ રહે છે: મારી નિયત શું છે?
- લેખ સાભારઃ thecompanion.in
