જામિયા મિલ્લિયા ઇસ્લામિયા માત્ર એક યુનિવર્સિટી નથી; તે એક ઐતિહાસિક ચળવળ અને વૈચારિક સંઘર્ષનું પરિણામ છે. ૧૯૨૦માં સ્થાપિત આ સંસ્થા એવા સંદર્ભમાં ઉભરી આવી હતી જ્યાં માત્ર ડિગ્રીઓ આપવાને બદલે બ્રિટિશ વસાહતી શાસન સામે પ્રતિરોધ કરી શકે તેવા સ્વતંત્ર, ગૌરવશાળી અને બૌદ્ધિક રીતે આત્મનિર્ભર વ્યક્તિઓ તૈયાર કરવાનું શૈક્ષણિક વાતાવરણ જરૂરી હતું. જામિયાનો પાયો એ વિચાર પર નાખવામાં આવ્યો હતો કે શિક્ષણ એ માત્ર વ્યાવસાયિક પ્રગતિનું સાધન નથી, પરંતુ એક વ્યાપક સામાજિક અને સભ્યતાલક્ષી જવાબદારી છે. આ અર્થમાં, ‘જામિયા, મિલ્લિયા, ઇસ્લામિયા’ એ માત્ર શબ્દો નથી, પરંતુ એક સંપૂર્ણ વિચારધારા અને ઓળખનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે; જે નૈતિકતા, ન્યાય, સંવાદિતા અને બહુલવાદમાં મૂળ ધરાવે છે.
આ પૃષ્ઠભૂમિમાં, જ્યારે RSS જેવી સ્પષ્ટ વૈચારિક ઝુકાવ ધરાવતી સંસ્થા જામિયાની અંદર કોઈ કાર્યક્રમ યોજે છે, ત્યારે એક મૂળભૂત પ્રશ્ન ઊભો થાય છે: શું આ સંસ્થાની મુખ્ય ફિલસૂફી અને ઐતિહાસિક ભૂમિકા સાથે સુસંગત છે? RSSની ઓળખ રાષ્ટ્રવાદની એક ચોક્કસ ધારણા સાથે જોડાયેલી છે, જે ભારતની બહુલવાદી અને સામાજિક રીતે વૈવિધ્યસભર લાક્ષણિકતાના સંદર્ભમાં સતત ચર્ચાનો વિષય રહી છે. આવી સ્થિતિમાં, જામિયા જેવા સંવેદનશીલ અને વૈવિધ્યસભર કેમ્પસમાં મજબૂત વૈચારિક પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતી સંસ્થાને સત્તાવાર સ્તરે જગ્યા આપવી એ માત્ર વહીવટી નિર્ણય નથી; તે એક પ્રતીકાત્મક સંદેશ પણ છે, જે અનિવાર્યપણે વિદ્યાર્થીઓના માનસ અને ચેતના પર અસર કરે છે.
અહીં એક મહત્વનું અને સંવેદનશીલ પાસું વર્તમાન વહીવટીતંત્રનું વર્તન છે, ખાસ કરીને તેમના નિવેદનો અને કાર્યો વચ્ચેનો દેખીતો વિરોધાભાસ. જામિયા મિલ્લિયા ઇસ્લામિયાના વાઇસ ચાન્સેલર બન્યા પછી, મઝહર આસિફે જ્યારે પોતાના પ્રથમ ભાષણની શરૂઆત ‘સલામ’ થી કરી હતી, ત્યારે વિદ્યાર્થીઓના કલ્યાણ વિશે વાત કરી હતી, વધુ સારા ખોરાક અને રહેઠાણની સુવિધા આપવા પર ભાર મૂક્યો હતો અને વિદ્યાર્થીઓના શૈક્ષણિક વિકાસને વધારવાના માર્ગો પર ચર્ચા કરી હતી. સૌથી અગત્યનું તેમણે એમ કહ્યું હતું કે, “વિદ્યાર્થીઓ માટે શાંતિ સુનિશ્ચિત કરવી એ અમારી જવાબદારી છે.” તેમણે એમ પણ ઉમેર્યું હતું કે તેઓ એવું કામ કરશે જેનાથી જામિયાનું નામ રોશન થશે. તે સમયે, ઘણાએ આ શબ્દોને આશા સાથે જોયા હતા, પરંતુ વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં તે એક કડવો પ્રશ્ન ઊભો કરે છે: શું જામિયાની ગરિમામાં આ પ્રકારે જ અભિવૃદ્ધિ કરવાની હતી?
કેટલાક ટીકાકારોના મતે, વર્તમાન પરિસ્થિતિ એવી છાપ આપે છે કે ‘નામ થવું’ અને ‘બદનામ થવું’ વચ્ચેની રેખા ધૂંધળી થવા લાગી છે. આ ધારણા ત્યારે વધુ દૃઢ બને છે જ્યારે આ જ નેતૃત્વ હેઠળ એવા કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં આવે છે જે કેમ્પસમાં તણાવ અને વિભાજન વધારે છે. તેમના ભાષણના અંતે, વાઇસ ચાન્સેલરે કુર્આનની એક આયતનું પઠન કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો:
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمિيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا (સૂરા આલ-એ-ઇમરાન: ૧૦૩) (ભાવાર્થ: સૌ ભેગા મળીને અલ્લાહની રસ્સી (ઇસ્લામ)ને દૃઢતાપૂર્વક પકડી લો અને વિભાજિત ન થઈ જાવ.)
જોકે તે સમયે તેઓ તે આયત સંપૂર્ણપણે પઢી શક્યા નહોતા, પરંતુ એવી આશા જરૂર હતી કે તેઓ તેના સંદેશ – એકતા, સંવાદિતા અને અખંડિતતાને પોતાના આચરણમાં ચરિતાર્થ કરશે. પરંતુ વર્તમાન સંજોગો જોતા ટીકાકારો એ પ્રશ્ન કરવા મજબૂર બન્યા છે કે, શું જે રીતે તે આયતનું પઠન કરવું મુશ્કેલ હતું, તેવી જ રીતે તેના સંદેશ પર અમલ કરવો પણ એટલો જ કઠિન સાબિત થયો છે? આ ખરેખર ઊંડી ચિંતાનો વિષય છે.
RSSના કાર્યક્રમ દરમિયાન વાઇસ ચાન્સેલર અને રજિસ્ટ્રાર જે રીતે મૂર્તિ સમક્ષ નમન કરતા કે હાથ જોડીને ઊભેલા જોવા મળ્યા, તે ઘટના અત્યારે ગંભીર ચર્ચાનો વિષય બની છે. જામિયા જેવી વિશિષ્ટ ઐતિહાસિક ઓળખ ધરાવતી સંસ્થામાં આવા પ્રતીકાત્મક કૃત્યોને માત્ર ‘ઔપચારિક શિષ્ટાચાર’ ગણીને નકારી શકાય નહીં; કારણ કે અહીં લેવાયેલું દરેક પગલું એક વ્યાપક બૌદ્ધિક અને વૈચારિક સંદેશ વહેતો કરે છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, જે નેતૃત્વએ અગાઉ કેમ્પસને વિભાજનકારી તત્વોથી સુરક્ષિત રાખવાની ખાતરી આપી હતી, તેમના જ શાસનકાળમાં આજે એવી પ્રવૃત્તિઓ અને કાર્યક્રમો આકાર લઈ રહ્યા છે જે તેમના નિર્ધારિત મૂલ્યો અને વલણથી તદ્દન વિપરીત પ્રતીત થાય છે.
બીજો એક મહત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે બહારના વ્યક્તિઓને જામિયામાં પ્રવેશ કેવી રીતે આપવામાં આવ્યો અને આવા કાર્યક્રમનું આયોજન કરવાની મંજૂરી કેવી રીતે મળી? કોઈપણ કેન્દ્રીય યુનિવર્સિટીમાં સુરક્ષા અને પરવાનગીની સ્પષ્ટ વ્યવસ્થા હોય છે, જે હેઠળ પૂર્વ મંજૂરી વિના કોઈ મોટું મેળાવડું કે બહારની સંસ્થાકીય પ્રવૃત્તિ થઈ શકતી નથી. આનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે આ કાર્યક્રમ માટે ઔપચારિક પરવાનગી આપવામાં આવી જ હશે, જે આ મુદ્દાની ગંભીરતાને વધારે છે. આ પરવાનગી કયા આધારે આપવામાં આવી હતી, અને શું તેના સંભવિત સામાજિક અને શૈક્ષણિક પરિણામોનો વિચાર કરવામાં આવ્યો હતો?
આ સમગ્ર ઘટનાનું એક કમનસીબ પાસું વિદ્યાર્થીઓ સાથેનો વ્યવહાર છે. વિવિધ અહેવાલો અને અવલોકનો મુજબ, સુરક્ષા ગાર્ડ્સ, પોલીસ અને કેટલાક બહારના લોકો પણ વિદ્યાર્થીઓ સાથે કઠોર વર્તન અને ક્યારેક ગેરવર્તણૂકમાં સામેલ હતા. શૈક્ષણિક સંસ્થામાં જ્યાં વિદ્યાર્થીઓનું સ્થાન કેન્દ્રસ્થાને હોય છે, ત્યાં આવું વર્તન માત્ર અસ્વીકાર્ય જ નથી પણ સંસ્થાના મૂળભૂત નૈતિક સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ પણ છે. જો વિદ્યાર્થીઓ કોઈ નિર્ણય સામે પ્રશ્નો ઉઠાવે કે વિરોધ કરે, તો તેને લોકશાહી અધિકાર તરીકે માન્યતા આપવી જોઈએ, બળજબરીથી દબાવવો જોઈએ નહીં.
જામિયામાં સ્ટુડન્ટ યુનિયનના મુદ્દાને અવગણી શકાય તેમ નથી. લાંબા સમયથી ત્યાં કોઈ સક્રિય સ્ટૂડન્ટ્સ યુનિયન નથી, જેના પરિણામે વિદ્યાર્થીઓના અવાજ માટે કોઈ મજબૂત અને સંગઠિત મંચ નથી. જો અસરકારક સ્ટૂડન્ટ યુનિયન હોત, તો આવી સંવેદનશીલ બાબતો પર અગાઉથી ચર્ચા થઈ શકી હોત અને વિદ્યાર્થીઓની ચિંતાઓનું સમયસર નિરાકરણ લાવી શકાયું હોત. પ્રતિનિધિત્વના આ અભાવે વહીવટીતંત્ર માટે એકપક્ષીય નિર્ણયો લેવાનું સરળ બનાવી દીધું છે, જે પાછળથી તણાવ અને સંઘર્ષનું કારણ બને છે.
કાર્યક્રમના સમય વિશે પણ અનેક પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. ૨૪ એપ્રિલના રોજ, જ્યારે તમામ અભ્યાસક્રમોના વર્ગો પૂરા થઈ ગયા હતા, ત્યારે આ પ્રકારના કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. પ્રથમ દૃષ્ટિએ આ એક સામાન્ય વહીવટી નિર્ણય લાગે છે, પરંતુ તે પ્રશ્ન ઊભો કરે છે કે શું તેનો હેતુ મોટી સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓની હાજરી ટાળવાનો અથવા સંભવિત પ્રતિક્રિયાઓને મર્યાદિત કરવાનો હતો? આવા નિર્ણયો પારદર્શિતા અંગે શંકા પેદા કરે છે અને સંસ્થાની વિશ્વસનીયતાને અસર કરે છે.
બીજો એક મૂળભૂત પ્રશ્ન એ છે કે: માત્ર RSS જ શા માટે? જો જામિયા ખરેખર તમામને સમાન તકો પૂરી પાડે છે, તો શું અન્ય વૈચારિક કે સામાજિક સંસ્થાઓને પણ આવી જ જગ્યા આપવામાં આવે છે? વાસ્તવિકતા એ છે કે જામિયાના ઇતિહાસમાં, સ્પષ્ટપણે વૈચારિક સંસ્થાઓના સત્તાવાર કાર્યક્રમો સામાન્ય રહ્યા નથી, તેથી જ આ ઘટનાને એક અસામાન્ય વિકાસ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. આનાથી વિદ્યાર્થીઓના મનમાં સ્વાભાવિક રીતે પ્રશ્ન થાય છે કે શું આ નવા ટ્રેન્ડની શરૂઆત છે કે માત્ર એક અપવાદ છે.
વધુમાં, જ્યારે કેમ્પસમાં એવા કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં આવે છે જેને વિદ્યાર્થીઓનો મોટો વર્ગ પોતાની ઓળખ અથવા સંસ્થાના મૂલ્યો સાથે વિરોધાભાસી માને છે, ત્યારે અસ્વસ્થતા, ગુસ્સો અને અવિશ્વાસની લાગણી જન્મે તે સ્વાભાવિક છે. આ પરિસ્થિતિ માત્ર વૈચારિક અસંમતિ પૂરતી મર્યાદિત નથી પરંતુ સંસ્થાકીય સંવેદનશીલતાનો વિષય બની જાય છે. આવા કિસ્સાઓમાં, વહીવટીતંત્રની જવાબદારી માત્ર કાયદેસરના કારણો જ નહીં, પરંતુ નૈતિક, શૈક્ષણિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક પાસાઓ પર પણ વિચાર કરવાની છે.
વ્યાપક સંદર્ભમાં જોઈએ તો, આ પરિસ્થિતિના પરિણામો ગંભીર હોઈ શકે છે. કેમ્પસમાં વૈચારિક વિભાજન ઊંડું થઈ શકે છે, વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચેનો વિશ્વાસ તૂટી શકે છે અને શૈક્ષણિક વાતાવરણને નુકસાન થઈ શકે છે. સૌથી મોટું જોખમ એ છે કે જામિયા, જે જ્ઞાન અને બૌદ્ધિક શોધનું કેન્દ્ર છે, તે કદાચ એક રાજકીય અખાડામાં ફેરવાઈ જાય જ્યાં વૈચારિક સંઘર્ષ શિક્ષણ પર હાવી થઈ જાય.
નિષ્કર્ષમાં, જામિયા મિલ્લિયા ઇસ્લામિયાની સાચી તાકાત તેના ઇતિહાસ, તેની વિચારધારા અને તેના શૈક્ષણિક વાતાવરણમાં રહેલી છે. આ સંતુલનને ખોરવતા કોઈપણ નિર્ણય પર ગંભીરતાથી વિચાર કરવો જરૂરી છે. યુનિવર્સિટીની ભૂમિકા માત્ર તેના દરવાજા ખોલવાની જ નથી, પરંતુ એક સંતુલિત, સુરક્ષિત અને રચનાત્મક વાતાવરણ જાળવવાની પણ છે. જો આ સંતુલન બગડે છે, તો તેની અસર માત્ર એક કાર્યક્રમ પૂરતી મર્યાદિત નથી રહેતી પરંતુ તે સમગ્ર સંસ્થાની દિશા નક્કી કરવા લાગે છે. તેથી, તે અનિવાર્ય છે કે જામિયાના સત્તાધિકારીઓ ખાતરી કરે કે દરેક નિર્ણય સંસ્થાના ઐતિહાસિક ઉદ્દેશ્ય, તેની ઓળખ અને તેના વિદ્યાર્થીઓના વિશ્વાસ સાથે સુસંગત હોય. ટીકા એ માત્ર વિરોધ નથી; તે સુધારા અને રચનાત્મક પરિવર્તનનો એક પ્રયાસ છે, અને તેને તે જ ભાવનાથી સમજવો જોઈએ.
