પાસપોર્ટ કે આધાર કાર્ડ? જાણો કાનૂની દસ્તાવેજોની માયાજાળ વચ્ચે આખરે ‘ભારતનો અસલી નાગરિક’ કોણ છે!

• ડૉ. મુઝફ્ફર હુસૈન ગઝાલી

આખરે ભારતનો નાગરિક કોને ગણી શકાય? જો કોઈ વ્યક્તિ પાસે આધાર કાર્ડ, રેશન કાર્ડ, મતદાર ઓળખપત્ર, પાન કાર્ડ અને પાસપોર્ટ પણ હોય, તો શું તે વ્યક્તિને ભારતનો નાગરિક માનવો જોઈએ કે નહીં? વિદેશ મંત્રાલયના તાજેતરના એક નિવેદન બાદ આ પ્રશ્ન ફરી સપાટી પર આવ્યો છે. ૧૪મા ‘પાસપોર્ટ સેવા દિવસ’ નિમિત્તે મંત્રાલયના અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે પાસપોર્ટ એ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસ માટે જારી કરાયેલો એક સત્તાવાર દસ્તાવેજ છે, પરંતુ તે પોતે નાગરિકતાનો નિર્ણાયક કાનૂની પુરાવો નથી.

આ નિવેદન પછી એવા સવાલો ઉઠી રહ્યા છે કે મોદી સરકાર હવે શું આયોજન કરી રહી હશે? છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં નાગરિકતાનો મુદ્દો વારંવાર ચર્ચામાં આવ્યો છે; પછી તે નેશનલ રજિસ્ટર ઑફ સિટિઝન્સ (NRC) હોય, સિટિઝનશિપ અમેન્ડમેન્ટ એક્ટ (CAA) હોય કે પછી મતદારયાદીની વિશેષ સઘન સુધારણા (SIR) હોય. પરિણામે, નાગરિકતાનો પ્રશ્ન વ્યક્તિની ઓળખથી પર થઈને બંધારણ, કાયદો, લોકશાહી અને મૂળભૂત માનવ અધિકારો સાથે જોડાયેલો એક સંવેદનશીલ રાજકીય અને સામાજિક મુદ્દો બની ગયો છે.

ભારતનું બંધારણ ૨૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૫૦ના રોજ અમલમાં આવ્યું. બંધારણના અનુચ્છેદ ૫ થી ૧૧ સ્વતંત્ર ભારતના શરૂઆતના નાગરિકો માટે નાગરિકતાની વ્યાખ્યા નક્કી કરે છે. અનુચ્છેદ ૫ એવા લોકોને નાગરિક તરીકે માન્યતા આપે છે જેઓ બંધારણના પ્રારંભે ભારતમાં સ્થાયી નિવાસ (ડોમિસાઈલ) ધરાવતા હતા. અનુચ્છેદ ૬ અને ૭ ભાગલા પછી પાકિસ્તાનથી ભારત આવેલા અને ભારતથી પાકિસ્તાન ગયેલા લોકોની નાગરિકતાના નિયમો નક્કી કરે છે. અનુચ્છેદ ૧૧ સંસદને નાગરિકતા સંબંધી બાબતો પર કાયદો બનાવવાની સંપૂર્ણ સત્તા આપે છે.

આ બંધારણીય સત્તાનો ઉપયોગ કરીને, સંસદે ‘નાગરિકતા અધિનિયમ, ૧૯૫૫’ (Citizenship Act, 1955) પસાર કર્યો, જે આજે પણ ભારતીય નાગરિકતા સંચાલિત કરતો મુખ્ય કાયદો છે. આ કાયદા હેઠળ ભારતીય નાગરિકતા મુખ્ય પાંચ રીતે મેળવી શકાય છે: જન્મ દ્વારા, વંશાનુક્રમ દ્વારા, નોંધણી દ્વારા, દેશીયકરણ (નેચરલાઈઝેશન) દ્વારા અને કોઈ નવો પ્રદેશ ભારતમાં ભળી જવાના કારણે. તેથી, કાનૂની રીતે કોઈ પણ વ્યક્તિની નાગરિકતા માત્ર આ આધારો પર જ નક્કી થાય છે; માત્ર કોઈ એક સરકારી ઓળખપત્ર હોવા કે ન હોવા પર નહીં.

વર્ષો જતાં નાગરિકતા કાયદામાં અનેક સુધારા કરવામાં આવ્યા છે, જેના કારણે જન્મના આધારે મળતી નાગરિકતાના નિયમોમાં નોંધપાત્ર ફેરફારો થયા છે. ૨૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૫૦ થી ૧ જુલાઈ, ૧૯૮૭ વચ્ચે ભારતમાં જન્મેલી દરેક વ્યક્તિને ભારતીય નાગરિક માનવામાં આવતી હતી, પછી ભલે તેમના માતા-પિતાની રાષ્ટ્રીયતા ગમે તે હોય. ૧ જુલાઈ, ૧૯૮૭ થી ૩ ડિસેમ્બર, ૨૦૦૪ વચ્ચે જન્મેલા લોકો માટે શરત રાખવામાં આવી કે માતા-પિતામાંથી ઓછામાં ઓછું એક ભારતીય નાગરિક હોવું જોઈએ. ૩ ડિસેમ્બર, ૨૦૦૪ પછી કાયદો વધુ કડક બન્યો: કાં તો માતા-પિતા બંને ભારતના નાગરિક હોવા જોઈએ, અથવા બેમાંથી એક ભારતીય નાગરિક હોય અને બીજું ગેરકાયદેસર પ્રવાસી (ઇલિગલ માઇગ્રન્ટ) ન હોવા જોઈએ. આ સુધારા સ્પષ્ટ કરે છે કે નાગરિકતા સંબંધિત કાનુન જે તે સમયના કાયદા મુજબ નક્કી થાય છે, કોઈ ચોક્કસ સરકારી દસ્તાવેજથી નહીં.

‘પાસપોર્ટ એક્ટ, ૧૯૬૭’ હેઠળ પાસપોર્ટ અનિવાર્યપણે એક પ્રવાસ દસ્તાવેજ (ટ્રાવેલ ડોક્યુમેન્ટ) છે, જ્યારે ‘નાગરિકતા અધિનિયમ, ૧૯૫૫’ વ્યક્તિની કાનૂની નાગરિકતા નક્કી કરે છે. જો નાગરિકતા અંગેનો કોઈ વિવાદ અદાલતમાં પહોંચે, તો માત્ર પાસપોર્ટ રજૂ કરવો પૂરતો ન હોઈ શકે; અદાલત નાગરિકતા સંબંધિત અન્ય પુરાવાઓની પણ તપાસ કરી શકે છે.

જો કે, એવું કહેવું પણ ગેરમાર્ગે દોરનારું ગણાશે કે પાસપોર્ટનું કોઈ મહત્વ જ નથી. કાનૂની કાર્યવાહીમાં પાસપોર્ટ ભલે હંમેશા નક્કર પુરાવો ન બને, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે ભારત સરકાર સામાન્ય રીતે એ જ વ્યક્તિને પાસપોર્ટ જારી કરે છે જેને તે ભારતનો નાગરિક માને છે. પાસપોર્ટ જારી કરતાં પહેલાં, અરજદારે ચકાસણીના અનેક તબક્કામાંથી પસાર થવું પડે છે. તેમની ઓળખ, રહેઠાણનું સરનામું અને પૃષ્ઠભૂમિની ઝીણવટભરી તપાસ થાય છે; પોલીસ વેરિફિકેશન કરવામાં આવે છે; વિવિધ સરકારી રેકોર્ડ્સ ક્રોસ-ચેક થાય છે અને ત્યારબાદ જ પાસપોર્ટ આપવામાં આવે છે. દરેક ભારતીય પાસપોર્ટ પર ગૌરવપૂર્વક “રિપબ્લિક ઑફ ઇન્ડિયા” (ભારતીય ગણરાજ્ય) લખેલું હોય છે. દુનિયાભરની સરકારો આ પાસપોર્ટના આધારે વિઝા આપે છે કારણ કે તેમને વિશ્વાસ છે કે ભારત સરકારે અરજદારની નાગરિકતાની પૂરતી તપાસ કરી લીધી છે. તેથી, પાસપોર્ટ ભલે નાગરિકતાનો અંતિમ કાનૂની પુરાવો ન હોય, પરંતુ તેનું વ્યાવહારિક અને વહીવટી વજન ઘણું વધારે છે.

તેવી જ રીતે આધાર, વોટર આઈડી, પાન કાર્ડ અને રેશન કાર્ડ; દરેકનો પોતાનો ચોક્કસ કાનૂની હેતુ છે. ‘આધાર એક્ટ, ૨૦૧૬’ હેઠળ આધાર કાર્ડ એ માત્ર ઓળખ અને રહેઠાણ સાથે જોડાયેલો એક વિશિષ્ટ ઓળખ નંબર (યુનિક આઈડી) છે, અને યુનિક આઈડેન્ટિફિકેશન ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (UIDAI) પોતે સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે આધાર એ નાગરિકતાનો પુરાવો નથી. પાન કાર્ડ માત્ર આવકવેરા અને નાણાકીય વ્યવહારો માટે છે. રેશન કાર્ડ સાર્વજનિક વિતરણ પ્રણાલી (PDS) હેઠળ સસ્તા અનાજ મેળવવાની સુવિધા આપે છે. મતદાર ઓળખપત્ર ચૂંટણીમાં ભાગ લેવા સક્ષમ બનાવે છે, જો કે માત્ર ભારતીય નાગરિકો જ તે મેળવવા પાત્ર છે. આમ, દરેક સરકારી દસ્તાવેજ એક ચોક્કસ કાનૂની હેતુ પૂરો પાડે છે અને તેને તે જ સંદર્ભમાં સમજવો જોઈએ.

તો પછી દેખીતો પ્રશ્ન એ થાય કે: કોઈ વ્યક્તિ પોતાની નાગરિકતા સાબિત કઈ રીતે કરે? આ જ એ અનિશ્ચિતતા છે જેણે તાજેતરના નિવેદન બાદ જનતાને મૂંઝવણમાં મૂકી દીધી છે. કાનૂની રીતે, નાગરિકતા કોઈ એક દસ્તાવેજથી નહીં પરંતુ ઉપલબ્ધ તમામ પુરાવાઓના સંયુક્ત મૂલ્યાંકન દ્વારા સ્થાપિત થાય છે. આવા પુરાવાઓમાં જન્મ પ્રમાણપત્ર (બર્થ સર્ટિફિકેટ), માતા-પિતાની નાગરિકતા સાબિત કરતા દસ્તાવેજો, શાળાના રેકોર્ડ્સ, જમીન અને મિલકતના દસ્તાવેજો, વસ્તી ગણતરીના કાગળો, મતદારયાદી, પાસપોર્ટ અને અન્ય સત્તાવાર રેકોર્ડ્સ સામેલ હોઈ શકે છે. જો કોઈ વ્યક્તિની નાગરિકતાને પડકારવામાં આવે, તો ઉપલબ્ધ તમામ પુરાવાઓનું મૂલ્યાંકન કરીને મામલાનો આખરી નિર્ણય કરવાનું કામ અદાલતોનું છે.

આસામ રાજ્યમાં નેશનલ રજિસ્ટર ઑફ સિટિઝન્સ (NRC) ના અનુભવે દર્શાવ્યું છે કે દસ્તાવેજોની નાની ખામીઓ પણ લાખો લોકોના જીવન પર કેટલી ઊંડી અસર કરી શકે છે. જેમના પરિવારો પેઢીઓથી ભારતમાં રહેતા હતા તેવા ઘણા લોકો જૂના રેકોર્ડ્સમાં નામની જોડણીની સામાન્ય ભૂલો, તારીખોમાં વિસંગતતા અથવા ખોવાયેલા સરકારી કાગળોને કારણે ગંભીર કાનૂની મુશ્કેલીઓમાં મુકાઈ ગયા હતા. ગરીબ સમુદાયો, મહિલાઓ, ગ્રામીણ વસ્તી અને મુસ્લિમો આનાથી વધુ પ્રભાવિત થયા હતા કારણ કે તેમની પાસે દાયકાઓ જૂના સંપૂર્ણ દસ્તાવેજી રેકોર્ડ નહોતા. એ પણ યાદ રાખવું જોઈએ કે આઝાદી પહેલાં; અને આઝાદી પછીના પણ ઘણા દાયકાઓ સુધી; ગ્રામીણ ભારતમાં જન્મની નોંધણી ફરજિયાત કે સાર્વત્રિક નહોતી, અને ઘણા લોકો પાસે કોઈ ઔપચારિક સરકારી દસ્તાવેજો જ નહોતા.

ભારત ૧૯૪૭માં આઝાદ થયું અને તેનું બંધારણ ૧૯૫૦માં અમલમાં આવ્યું, પરંતુ સમગ્ર દેશમાં વ્યાપક સિવિલ રજિસ્ટ્રેશન સિસ્ટમ (નાગરિક નોંધણી પ્રણાલી) તેના ઘણા સમય પછી વિકસી શકી. આજે પણ લાખો વૃદ્ધ નાગરિકો પાસે જન્મ પ્રમાણપત્ર નથી. ઇતિહાસની દૃષ્ટિએ તેમની ઓળખ શાળાના પ્રમાણપત્રો, ગ્રામ પંચાયતના રેકોર્ડ્સ, જમીનની માલિકીના દસ્તાવેજો કે મતદારયાદી દ્વારા જ પ્રસ્થાપિત થતી આવી છે. આવી પરિસ્થિતિમાં, જો વિવિધ સરકારી એજન્સીઓ દસ્તાવેજોની કાનૂની સ્થિતિ અંગે પરસ્પર વિરોધાભાસી નિવેદનો આપે, તો જનતામાં ચિંતા અને અનિશ્ચિતતા ફેલાવવી સ્વાભાવિક છે.

નાગરિકતાના કાયદાઓને વધુ સ્પષ્ટ, પારદર્શક અને નાગરિક-અનુકૂળ બનાવવાની જવાબદારી સરકારની છે. ભારતને એક વ્યાપક અને વિશ્વસનીય નાગરિક નોંધણી પ્રણાલીની જરૂર છે જેથી નાગરિકોએ વારંવાર પોતાની ઓળખ સાબિત કરવા માટે મથવું ન પડે. બિનજરૂરી મૂંઝવણ ટાળવા માટે સરકારી એજન્સીઓએ પણ તેમના જાહેર નિવેદનોમાં સુસંગતતા જાળવવી જોઈએ. જે દેશ ભાગલા, સ્થળાંતર, યુદ્ધો અને મોટા પાયે આંતરિક વિસ્થાપનથી ઘડાયો છે; જેના કારણે અસંખ્ય પરિવારોના જૂના રેકોર્ડ્સ નષ્ટ થઈ ગયા છે; ત્યાં નાગરિકતાના મુદ્દાને અત્યંત સંવેદનશીલતા અને માનવતા સાથે જોવો જોઈએ.

કાનૂની વાસ્તવિકતા એ છે કે પાસપોર્ટ, આધાર કાર્ડ, વોટર આઈડી, રેશન કાર્ડ કે પાન કાર્ડ; આમાંથી એક પણ દસ્તાવેજ પોતાની જાતે ભારતીય નાગરિકતાનો નિર્ણાયક કાનૂની પુરાવો નથી. નાગરિકતાનો અંતિમ નિર્ણય ‘નાગરિકતા અધિનિયમ, 1955’ અને ઉપલબ્ધ પુરાવાઓની સમગ્રતાના આધારે જ થાય છે. જો કે, આનો અર્થ એવો ન કાઢવો જોઈએ કે પાસપોર્ટ અથવા અન્ય મુખ્ય સરકારી દસ્તાવેજો બિનમહત્વના છે. સામાન્ય સંજોગોમાં, ભારત સરકાર એ જ વ્યક્તિને પાસપોર્ટ આપે છે જેને તે ભારતીય નાગરિક તરીકે સ્વીકારે છે. પરિણામે, પાસપોર્ટ ખૂબ મોટી વ્યાવહારિક અને વહીવટી વિશ્વસનીયતા ધરાવે છે.

કોઈપણ લોકતાંત્રિક દેશની જવાબદારી માત્ર કાયદા ઘડવા પૂરતી સીમિત નથી હોતી; તેણે પોતાના નાગરિકોના વિશ્વાસની રક્ષા પણ કરવાની હોય છે. જો લોકોને એવો ડર લાગવા માંડે કે તેઓ દાયકાઓથી જે સરકારી દસ્તાવેજો ધરાવે છે તે એક દિવસ અર્થહીન જાહેર થઈ જશે, તો વહીવટી તંત્ર અને લોકશાહી સંસ્થાઓ પરથી તેમનો ભરોસો ઉઠી જશે.

તેથી, સરકારે નાગરિકતા અને ઓળખ સંબંધિત કાયદાઓને વધુ પારદર્શક બનાવવા જોઈએ, એક વ્યાપક નાગરિક નોંધણી પ્રણાલી સ્થાપવી જોઈએ, સત્તાવાર નિવેદનોમાં સુસંગતતા લાવવી જોઈએ અને એ વાતની ખાતરી આપવી જોઈએ કે કોઈ પણ ભારતીયને માત્ર દસ્તાવેજી તકનીકી ખામીઓ, વહીવટી ખામીઓ કે પૂર્વગ્રહને કારણે પોતાની જ માતૃભૂમિમાં નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે સરકારી કચેરીઓના ધક્કા ખાવા ન પડે. આવો અભિગમ જ બંધારણની સાચી ભાવના, કાયદાનો આશય અને મજબૂત લોકશાહીની આવશ્યકતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

(લેખક દિલ્હીના વરિષ્ઠ પત્રકાર છે.)