જ્યારે એક મુસ્લિમ મહિલાએ અંતિમ સંસ્કાર કર્યા એક વિસરાઈ ગયેલા હિન્દુત્વવાદી વ્યક્તિના

• લેખક: મોહમ્મદ અથરુલ્લાહ શરીફ

એવા સમયમાં જ્યારે ધાર્મિક ઓળખ અવારનવાર હેડલાઇન્સમાં છવાયેલી રહે છે, ત્યારે કેરળમાંથી આવેલી માનવતાની એક શાંત વાર્તાએ દેશને યાદ અપાવ્યું છે કે કરુણા અને સંવેદના કોઈપણ સામાજિક કે રાજકીય સરહદોથી પર હોઈ શકે છે.

આ વાર્તાની શરૂઆત કોઈ ઉત્સવથી નહીં, પરંતુ કેરળના કાસરાગોડ જિલ્લાના ચિગ્રુપાડવુના રહેવાસી, ૬૪ વર્ષીય રોજમદાર નારાયણન થોટ્ટાથોડીની એકલતા અને પીડાથી થાય છે. એક સમયે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) સાથે જોડાયેલા નારાયણન તેમના જીવનના છેલ્લા દિવસોમાં ઓરલ કેન્સર (મોંના કેન્સર)ની ગંભીર બીમારી સામે લડી રહ્યા હતા. જેમ જેમ બીમારી તેમના શરીરને નબળું પાડી રહી હતી, તેમ તેમ એકલતા પણ તેમને કોરી ખાતી હતી. સ્થાનિક લોકોના જણાવ્યા અનુસાર, તેમના પરિવારે તેમને છોડી દીધા હતા અને તેઓ રસ્તા પર ભટકવા માટે મજબૂર હતા; ઘણીવાર તેમની પાસે ખાવા માટે અન્ન કે સારવાર માટેની કોઈ વ્યવસ્થા નહોતી.

ઘણા લોકો માટે નારાયણન અદ્રશ્ય થઈ ગયા હતા, તેઓ સમાજના ઉપેક્ષિત વડીલોમાંનો માત્ર એક ચહેરો બનીને રહી ગયા હતા. પરંતુ કુદરતને કંઈક બીજું જ મંજૂર હતું.

ઇન્ડિયન યુનિયન મુસ્લિમ લીગ (IUML) ના વરિષ્ઠ નેતા અને કાસરાગોડ જિલ્લા પંચાયતની વિકાસ સ્થાયી સમિતિના અધ્યક્ષ ઇરફાના ઇકબાલનું ધ્યાન તેમની દુર્દશા પર ગયું. જ્યારે તેમને ખબર પડી કે આ વૃદ્ધ ભૂખ્યા છે અને ગંભીર રીતે બીમાર છે, ત્યારે તેમણે સ્થાનિક સત્તાવાળાઓ, સેવાભાવી સંસ્થાઓના સ્વયંસેવકો અને આરોગ્ય કર્મચારીઓને એકઠા કર્યા જેથી નારાયણનને તેમના છેલ્લા દિવસોમાં યોગ્ય તબીબી સારવાર અને સન્માન મળી શકે. તમામ પ્રયાસો છતાં નારાયણનની બીમારી અસાધ્ય સાબિત થઈ અને ટૂંક સમયમાં જ કેન્સરના કારણે તેમનું અવસાન થયું. પરંતુ મુશ્કેલીઓનો અંત મૃત્યુ પછી પણ ન આવ્યો.

જ્યારે હોસ્પિટલ પ્રશાસને તેમના સંબંધીઓનો સંપર્ક કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે તેમનો મૃતદેહ સ્વીકારવા માટે કોઈ આગળ ન આવ્યું. જે માણસે આખી જિંદગી પરિવાર અને પડોશીઓ વચ્ચે વિતાવી હતી, તે હવે આ દુનિયામાંથી વિદાય લેતી વખતે એકલા હતા. આ સમયે ઇરફાનાએ એક એવો નિર્ણય લીધો જેણે કેરળ અને તેનાથી ઉપરવટ લોકોના દિલ જીતી લીધા.

અધિકૃત પરવાનગી સાથે, તેમણે મૃતકના અંતિમ સંસ્કારની જવાબદારી પોતાના ખભા પર લીધી. ઇરફાના એક મુસ્લિમ લોકપ્રતિનિધિ હોવા છતાં અને નારાયણન હિન્દુ હોવા છતાં, ઇરફાનાએ આગ્રહ રાખ્યો કે તમામ વિધિઓ સંપૂર્ણપણે હિન્દુ પરંપરા મુજબ જ થવી જોઈએ. ઉપ્પલાના જાહેર સ્મશાનગૃહમાં, તેઓ ચિતાની નજીક ઊભા રહ્યા અને તે અંતિમ વિધિઓ કરી જે સામાન્ય રીતે પુત્ર કે પુત્રી દ્વારા કરવામાં આવે છે.

ત્યાં કોઈ નજીકના સંબંધી રડવા માટે નહોતા, ચિતાને મુખાગ્નિ આપવા માટે કોઈ પરિવાર નહોતો. તેના બદલે, જે મહિલા તેમને માત્ર તેમના છેલ્લા દિવસોમાં જ ઓળખતી હતી, તે તેમની એ દીકરી બની ગઈ જે ક્યારેય તેમની પાસે નહોતી.

ઇરફાના તેમને વહાલથી ‘નારાયણેત્તન’ કહીને બોલાવતા હતા, જે મલયાલમમાં ‘મોટા ભાઈ નારાયણન’ માટેનો આદરપૂર્વકનો શબ્દ છે. અંતિમ સંસ્કાર પછી, તેમણે સોશિયલ મીડિયા પર એક ખૂબ જ ભાવુક પોસ્ટ શેર કરી:

“કોઈ નજીકના સંબંધી આવ્યા નહીં. મેં એક દીકરી તરીકે નારાયણેત્તનના અંતિમ સંસ્કાર કર્યા છે. માનવતા ધર્મ અને રાજકારણથી ઉપર છે.” આ થોડા શબ્દો કાસરાગોડની સરહદો ઓળંગીને દૂર-દૂર સુધી પહોંચ્યા.

દેશમાં જ્યાં કોમી અવિશ્વાસની વાર્તાઓ અવારનવાર ચર્ચામાં રહે છે, ત્યાં કરુણાના આ શાંત કૃત્યએ ભારતમાં સદીઓથી ચાલી આવતી સહઅસ્તિત્વની પરંપરાની યાદ અપાવી દીધી. તમામ વૈચારિક અને ધાર્મિક લાઇનથી ઉપર ઉઠીને સોશિયલ મીડિયા યુઝર્સે ઇરફાનાના આ નિર્ણયની પ્રશંસા કરી અને તેને પૂર્વગ્રહો પર માનવતાના વિજયના ઉદાહરણ તરીકે ગણાવ્યો.

આ ઘટનાનું પ્રતીકાત્મક મહત્વ અવગણી શકાય તેમ નહોતું. નારાયણન એક સમયે એવા સંગઠન સાથે જોડાયેલા હતા જેને મુસ્લિમ લીગ અને સામાન્ય રીતે મુસ્લિમ સમુદાયની વિચારધારા સામે વિરોધી માનવામાં આવે છે. પરંતુ અંતે, ન તો રાજકીય જોડાણ મહત્વનું રહ્યું કે ન તો ધાર્મિક ઓળખ. જે બચ્યું હતું તે માત્ર એક માણસની બીજા માણસ પ્રત્યેની જવાબદારી હતી, જેથી તે આ દુનિયામાંથી ગરિમા સાથે વિદાય લઈ શકે.

કેરળના સામાજિક આગેવાનોએ નોંધ્યું કે આ ઘટના કેરળની આંતરધાર્મિક એકતાની લાંબી પરંપરાને દર્શાવે છે, જ્યાં સામાન્ય નાગરિકો ઘણીવાર સંકટના સમયે એકબીજાને મદદ કરવા માટે ધાર્મિક સીમાઓ ઓળંગી જાય છે. રાજકીય ચર્ચાઓ ભલે સમુદાયોને વિભાજિત કરતી હોય, પરંતુ વ્યક્તિગત દયાળુ કાર્યો એવા પુલ બનાવવાનું ચાલુ રાખે છે જેને કોઈ વિચારધારા સરળતાથી તોડી શકતી નથી.

આ વાર્તા અન્ય એક ગંભીર સામાજિક ચિંતા તરફ પણ ઈશારો કરે છે – વૃદ્ધોનો ત્યાગ. આજે સમગ્ર ભારતમાં મોટી સંખ્યામાં વરિષ્ઠ નાગરિકો બીમારી, ગરીબી અથવા તૂટેલા કૌટુંબિક સંબંધોને કારણે એકલતા ભોગવી રહ્યા છે. નારાયણનનું જીવન અને મૃત્યુ એક કડવી વાસ્તવિકતા દર્શાવે છે કે, ક્યારેક સૌથી ઊંડા ઘા બીમારીથી નહીં પરંતુ પોતાના લોકોની ઉપેક્ષાથી લાગે છે.

જો કે, ઇરફાના માટે આ નિર્ણયમાં કોઈ રાજકીય ગણતરી નહોતી. તેમણે બસ એક મરતા માણસને જોયો જેને કાળજીની જરૂર હતી, અને પછી એક મૃતદેહ જોયો જે સન્માનનો હકદાર હતો. આમ કરીને તેમણે એ ધારણાને પડકારી કે કરુણા માત્ર પોતાની ઓળખ પૂરતી જ મર્યાદિત હોવી જોઈએ.

આ અંતિમ સંસ્કાર માત્ર એક વ્યક્તિના જીવનનો અંત નહોતો. તે એક સચોટ સંદેશ હતો કે માનવતાને ધર્મ, જાતિ કે રાજકીય વફાદારીથી માપી શકાતી નથી. તે દર્શાવે છે કે ધાર્મિક વિધિઓ ભલે કોઈ ચોક્કસ ધર્મની હોઈ શકે, પરંતુ સંવેદના (Empathy) દરેકની છે.

જેમ જેમ ચિતામાંથી અગ્નિની જ્વાળાઓ ઊંચી ઉઠી રહી હતી, તેમ તેમ તે માત્ર એક નશ્વર દેહને જ નહીં, પરંતુ લોકો વચ્ચે ઉભી કરાયેલી નફરતની કૃત્રિમ દિવાલોને પણ ભસ્મીભૂત કરી રહી હોય તેવું લાગતું હતું.

નારાયણન થોટ્ટાથોડી જ્યારે આ દુનિયામાંથી ગયા ત્યારે તેમનો પરિવાર તેમની સાથે નહોતો, પરંતુ તેઓ એકલા પણ નહોતા. તેમની સાથે બીજા ધર્મની એક એવી મહિલા હતી જેણે તેમનો પરિવાર બનવાનું પસંદ કર્યું, જ્યારે તેમના પોતાના લોકોએ સાથ છોડી દીધો હતો.

નફરત અને અવિશ્વાસના આ દોરમાં, આ કદાચ સૌથી મહત્વપૂર્ણ વાર્તા છે – એક રીમાઇન્ડર કે સૌથી મોટો ધર્મ દયા છે અને પૂજાનું સર્વોચ્ચ કાર્ય કોઈ વ્યક્તિના છેલ્લા શ્વાસ સુધી તેની ગરિમાનું રક્ષણ કરવાનું છે.

(સૌજન્ય: રેડિયન્સ વ્યુઝ વીકલી)