સ્વતંત્ર દેશ, સ્વાતંત્ર્યનો અહેસાસ અને યુવાઓનો પોકાર

✍️ લેખક: ડૉ. અહમદ ઉરૂજ મુદસ્સિર, અકોલા

“સ્વતંત્રતા અને સ્વાતંત્ર્યના અહેસાસ વચ્ચે યુવા માનસને સમજવું અત્યંત આવશ્યક છે. નવી પેઢીને માત્ર મંચ પરથી ‘રાષ્ટ્રનું ભવિષ્ય’ સંબોધવાથી ભવિષ્ય નિર્માણ નથી થતું, એ ભવિષ્ય માટે અવકાશ નિર્માણ કરવો પડે છે.”

૧૫મી ઓગસ્ટની પ્રભાતે જ્યારે ત્રિરંગો ગગનમાં લહેરાય છે, ત્યારે એક ક્ષણ માટે સમગ્ર રાષ્ટ્ર પોતાના અતીત તરફ દ્રષ્ટિપાત કરે છે. ક્યાંક વિદ્યાલયના પ્રાંગણમાં નાનકડા કરકમળો ધ્વજને સલામી આપી રહ્યા હોય છે, ક્યાંક કોઈ વડીલની આંખોમાં વીતેલા યુગનું ધુમ્મસ ઊતરી આવે છે, તો ક્યાંક રાષ્ટ્રગાનના સૂર સાથે એક આખી પેઢી પોતાના ભૂતકાળ સાથે આત્મીયતા સાધી રહી હોય છે.

બજારોમાં હરિત, ધવલ અને કેસરી રંગોની છટા વિખેરાઈ જાય છે અને માર્ગો પર દોડતા બાળકો કદાચ હજી એ નથી જાણતા કે જે ધ્વજને તેઓ હર્ષોલ્લાસથી હાથમાં લહેરાવી રહ્યા છે, તેની પૃષ્ઠભૂમિમાં કેટલીય પેઢીઓના સ્વપ્નો, ત્યાગ, બલિદાન અને પ્રતીક્ષાની કથા સમાયેલી છે.

સ્વાતંત્ર્ય દિન એટલા માટે માત્ર પંચાંગની એક તારીખ નથી; આ એક રાષ્ટ્રની સામૂહિક ચિત્ત-સ્મૃતિનો પર્વ છે. પરંતુ જો દરેક સ્મરણ માત્ર અતીતને જ ઢંઢોળે અને વર્તમાનના પોકાર પ્રત્યે ઉદાસીન રહે, તો તે ધીમે ધીમે માત્ર એક ઔપચારિક વિધિ બની જાય છે. ૧૫મી ઓગસ્ટ આપણને અતીત તરફ ચોક્કસ દોરી જાય છે, પરંતુ તેનાથી પણ વધુ મહત્વનું એ છે કે તે આપણને સાંપ્રત ભારતનો વાસ્તવિક ચહેરો દર્શાવે છે—ખાસ કરીને એ યુવાનનો ચહેરો, જે સ્વતંત્ર ભારતની ગોદમાં જન્મ્યો છે પણ જેના મુખેથી આજેય ક્યારેક સ્વાતંત્ર્યનો આર્તનાદ સંભળાય છે.

આ એક વિચિત્ર દ્રશ્ય છે. એક તરફ આપણે કહીએ છીએ કે ભારત સ્વતંત્ર છે, અને બીજી તરફ આ જ દેશના પથ, વિશ્વવિદ્યાલયો, જનસભાઓ, સામાજિક માધ્યમો અને યુવાનોની ગોષ્ઠિમાં “આઝાદી” શબ્દ વારંવાર ગૂંજે છે. દેખીતી રીતે આમાં વિરોધાભાસ છે, પણ કદાચ આ જ વિરોધાભાસ આપણા યુગના એક ગહન સત્યને ઉજાગર કરે છે.

૧૯૪૭માં સ્વતંત્રતાનો અર્થ સુસ્પષ્ટ હતો: એક વિદેશી શાસન હતું, એક પરાધીન પ્રજા હતી અને એક રાજકીય દાસત્વ હતું જેનાથી મુક્તિ મેળવવી એ જ પરમ લક્ષ્ય હતું. તે સમયે મુક્તિનો શત્રુ બાહ્ય હતો, તેનો ચહેરો સ્પષ્ટ હતો અને તેની સામેના સંગ્રામનું લક્ષ્ય પણ સુનિશ્ચિત હતું. આજનો યુવાન એ દાસત્વથી અપરિચિત છે જેની સામે તેના પૂર્વજોએ રક્ત સીંચ્યું હતું. તેણે આંગ્લ શાસન નથી જોયું, તેણે આઝાદી પૂર્વેનું ભારત નથી જોયું, તેણે એ પરિસ્થિતિ નથી જોઈ જ્યાં રાષ્ટ્રના નિર્ણયો પર આપણો અધિકાર નહોતો. તો પછી તેના પોકારમાં “આઝાદી” શબ્દ ક્યાંથી સ્ફુરે છે? આ પ્રશ્નનો ઉત્તર ઇતિહાસના પૃષ્ઠોમાં નહીં, પરંતુ આજના જીવંત વાસ્તવમાં છુપાયેલો છે.

૧. સ્વતંત્રતા: માત્ર ઇતિહાસ નહીં, એક આંતરિક સંવેદના

સ્વતંત્રતા એ એક ઐતિહાસિક સત્ય ચોક્કસ છે, પણ માત્ર ઇતિહાસ નથી; તે એક આંતરિક સંવેદના છે. એક મનુષ્ય વૈધાનિક (કાનૂની) રીતે સ્વતંત્ર હોઈ શકે છે, પરંતુ પોતાના દૈનિક જીવનમાં વિવશતા અનુભવી શકે છે:

• તેની પાસે અભિવ્યક્તિનો અધિકાર હોઈ શકે છે, પણ તેની વાણીને કોઈ સાંભળનાર છે એવો વિશ્વાસ ન હોય.
• તેની પાસે શિક્ષણ અને ઉપાધિ હોય, પણ ભવિષ્ય અંધકારમય હોય.
• તેની પાસે મનોરથો હોય, પણ એ મનોરથો સુધી પહોંચવાનો માર્ગ ધૂંધળો હોય.

આ જ કારણ છે કે એક સ્વતંત્ર રાષ્ટ્રમાં પણ સ્વાતંત્ર્યનો પ્રશ્ન પુનઃ પુનઃ જીવંત થઈ શકે છે.

અહીં સાંપ્રત યુવા માનસને સમજવું અનિવાર્ય બને છે. ૧૯૪૭ના યુવાન સમક્ષ સ્વતંત્રતાનો અર્થ હતો: “સ્વદેશ પર સ્વશાસન.” આજના યુવાન સમક્ષ સ્વતંત્રતાનો વિસ્તાર વધુ વ્યાપક બન્યો છે. તે દેશની સ્વતંત્રતાને શિરોધાર્ય ગણીને પોતાના વ્યક્તિગત જીવનની મુક્તિ વિશે વિચારતો થયો છે.

તે ઈચ્છે છે કે:

1. તેની પ્રતિભાને યોગ્ય અવકાશ મળે.
2. તેના પુરુષાર્થનું સાર્થક પરિણામ સાંપડે.
3. તેના મનોરથ માત્ર કલ્પના ન રહી જાય.
4. તેને નિજ અસ્મિતા સાથે જીવવાની મોકળાશ મળે.
5. તેના ભવિષ્યના નિર્ણયોમાં તેની પોતાની વાણીનો પણ પડઘો હોય.

તે કોઈ વિદેશી આક્રમણકાર સામે મુક્તિ નથી માંગતો; તે પોતાના સામર્થ્યને કુંઠિત કરતી અડચણો અને સંકુચિતતા સામે આઝાદી ઈચ્છે છે.

૨. સાંપ્રત યુવા માનસ અને દ્વંદ્વ

આ પરિવર્તનને સમજ્યા વિના યુવા વર્ગની અશાંતિને પામવી અશક્ય છે. આજનો યુવાન એક એવા યુગમાં શ્વાસ લે છે જ્યાં આખું વિશ્વ તેની હથેળીમાં છે. દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમો (મોબાઈલ સ્ક્રીન) પર તે વિશ્વના શ્રેષ્ઠ વિજ્ઞાનપીઠો, આધુનિક તકનીક, નવતર ઉદ્યોગો અને વૈશ્વિક ક્ષેત્રે ઝળહળતા યુવાનોને જુએ છે.

પરંતુ તેની સાથે જ તેણે પોતાની સામે તીવ્ર સ્પર્ધા પણ જોઈ છે. શિક્ષણ ખર્ચાળ બન્યું છે, પ્રતિસ્પર્ધા કઠિન છે, આજીવિકાનો માર્ગ સુગમ નથી અને રોજબરોજ સફળતાના માપદંડો બદલાઈ રહ્યા છે.

આ પરિસ્થિતિમાં યુવાનના મનમાં એક દ્વંદ્વ જન્મે છે. તે વંચિત પણ રહેવા નથી માંગતો અને અનંત પ્રતીક્ષા પણ કરી શકતો નથી. એક તરફ જગત તેને કહે છે કે “તું અસીમ શક્યતાઓ ધરાવે છે”, અને બીજી તરફ વાસ્તવિકતા તેને ભાન કરાવે છે કે “દરેક સ્વપ્નની કિંમત ચૂકવવી પડે છે.”

આ અશાંતિને માત્ર “યુવા આક્રોશ” કહીને નકારી દેવો એ સરળીકરણ છે. તેથી “આઝાદી”નો નારો માત્ર રાજકીય નથી હોતો. ક્યારેક તેમાં આજીવિકાની ચિંતા, ક્યારેક આત્મસન્માનપૂર્વક જીવવાની ઉત્કંઠા, ક્યારેક વાણી સ્વાતંત્ર્ય, ક્યારેક અસ્મિતાનો પ્રશ્ન તો ક્યારેક આશાસ્પદ ભવિષ્યની શોધ છુપાયેલી હોય છે.

૩. સ્વતંત્રતા અને દાયિત્વનું સંતુલન

પરંતુ આ ચિત્રનો બીજો પક્ષ પણ એટલો જ સત્ય છે. યુવાનોની દરેક વિવશતાને યોગ્ય કે દરેક માંગણીને ન્યાયસંગત ગણવી એ પણ ઉકેલ નથી. સ્વતંત્રતાનો અર્થ ઉત્તરાદાયિત્વમાંથી મુક્તિ નથી. મનુષ્ય જો પોતાની જ કામનાઓનો દાસ બની જાય, તો તે બાહ્ય રીતે મુક્ત દેખાવા છતાં આંતરિક રીતે પરતંત્ર જ રહે છે.

અહીં આપણી શૈક્ષણિક અને સામાજિક સંસ્થાઓનું દાયિત્વ સામે આવે છે:

• આપણે યુવાનને પ્રશ્ન પૂછવા પ્રેરણા આપીએ છીએ, પણ તેના પ્રશ્નો સાંભળવાની ધૈર્યતા દાખવતા નથી.
• આપણે તેને આત્મવિશ્વાસના પાઠ ભણાવીએ છીએ, પણ તેની ત્રુટિઓને ક્ષમ્ય ગણતા નથી.
• આપણે કહીએ છીએ કે નવી પેઢીએ નેતૃત્વ લેવું જોઈએ, પણ જ્યારે તે પોતાની પદ્ધતિથી પ્રયાસ કરે છે ત્યારે તેને અપરિપક્વ ગણાવી દેવાય છે.

૪. ભવિષ્ય માટે અવકાશનું નિર્માણ

કોઈપણ રાષ્ટ્ર માટે યુવા પેઢીનો વિશ્વાસ એ તેની સર્વોચ્ચ સંપદા છે. વિશ્વ તીવ્ર ગતિએ પરિવર્તિત થઈ રહ્યું છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), ડિજિટલ અર્થતંત્ર, નવતર સંશોધનો અને વિજ્ઞાન ભવિષ્યની સૃષ્ટિ બદલી રહ્યા છે. આવનારા સમયમાં એ જ યુવાન વિજયી બનશે જે માત્ર સંજોગોનો રોકકળ નહીં કરે પરંતુ પોતાની ક્ષમતાને યુગની માગ સાથે જોડશે.

પરંતુ આના માટે સમાજે પણ પોતાનો દ્રષ્ટિકોણ બદલવો પડશે. યુવાનોને માત્ર મંચ પરથી “દેશનું ભવિષ્ય” સંબોધવાથી ભવિષ્ય નથી બનતું. એ ભવિષ્ય માટે અવકાશ આપવો પડે છે:

• તેમને શિક્ષણમાં સમાન અવકાશ જોઈએ છે,
• સંશોધન અને ઉદ્યોગમાં માર્ગ જોઈએ છે,
• અને રાષ્ટ્રના નિર્ણાયક સંવાદોમાં સ્થાન જોઈએ છે.

૫. લોકતાંત્રિક પરિપક્વતા અને સનાતન તત્ત્વ

અશાંતિ કે આંદોલન સપાટી પર દેખાઈ આવે છે, પણ નિરાશા ઘણીવાર મૌન હોય છે. એક પ્રબુદ્ધ સમાજ યુવાનના અવાજને સાંભળે છે, તેની માગણીઓને વિવેકબુદ્ધિથી પરખે છે, યોગ્ય વાતનો સ્વીકાર કરે છે અને તેને એ અહેસાસ કરાવે છે કે મતાંતર છતાં તે આ રાષ્ટ્રનો અવિભાજ્ય અંગ છે. આ જ લોકતાંત્રિક પરિપક્વતા છે.

સ્વાતંત્ર્યનું આંતરિક સૌંદર્ય જ એ છે કે મનુષ્ય વૈચારિક ભિન્નતા ધરાવવા છતાં એકતાના સૂત્રે બંધાયેલો રહે. જો સ્વતંત્રતા માત્ર “અહં” (હું) બની જાય તો સમાજ વિખેરાઈ જાય છે; જ્યારે તેમાં “વયં” (આપણે) નો ભાવ ભળે છે ત્યારે સ્વતંત્રતા રાષ્ટ્રની સામૂહિક શક્તિ બની જાય છે.

ઇસ્લામિક કે આધ્યાત્મિક સંકલ્પના પણ મનુષ્યને આ જ સંતુલન તરફ દોરે છે. આઝાદી એ સ્વચ્છંદતા નથી, પરંતુ વિવેકપૂર્વક સ્વ-નિયંત્રણ અને અધિકારનો ઉપયોગ છે.

ઉપસંહાર: ૧૫મી ઓગસ્ટનો ખરો સંદેશ

૧૫મી ઓગસ્ટ એટલા માટે માત્ર ઉત્સવનો દિવસ ન હોવો જોઈએ, આ આપણા વર્તમાનનું આત્મનિરીક્ષણ કરવાનો પર્વ પણ છે. આપણા પૂર્વજોએ રાજકીય આઝાદી માટે સંઘર્ષ કર્યો; આપણી પેઢીએ વૈચારિક, શૈક્ષણિક, આર્થિક અને નૈતિક સામર્થ્ય અર્જિત કરવાનું છે.

“સ્વાતંત્ર્યની સૌથી મોટી કસોટી એ નથી કે આપણે પરાધીનતામાંથી મુક્તિ મેળવી; અસલ કસોટી એ છે કે આપણે એ સ્વતંત્રતાનું આચરણ કેવી રીતે કર્યું?”

દેશ સ્વતંત્ર છે અને સ્વતંત્ર રહેશે. પરંતુ એક નાગરિક તરીકે આપણી સૌથી મોટી ક્ષણ એ હશે જ્યારે આવનારી પેઢી ત્રિરંગાને જુએ, ત્યારે તેને માત્ર એવું ન લાગે કે આ એક સ્વતંત્ર દેશનો ધ્વજ છે; પરંતુ તેને એ અનુભૂતિ થાય કે આ રાષ્ટ્રધ્વજની છત્રછાયામાં તેના પોતાના સ્વપ્નો પણ પૂર્ણતઃ સ્વતંત્ર અને સુરક્ષિત છે.

— લેખ સૌજન્ય: દઅવત ઉર્દુ સાપ્તાહિક