Thursday, June 20, 2024
Homeમનોમથંનદિલ્હી હાઇ કોર્ટનો તાજેતરનો ચુકાદો: ભારતીય ન્યાય પ્રણાલી માટે આશાનું એક કિરણ

દિલ્હી હાઇ કોર્ટનો તાજેતરનો ચુકાદો: ભારતીય ન્યાય પ્રણાલી માટે આશાનું એક કિરણ

ભારતીય જનતા પાર્ટી શાસિત કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા વર્ષ ૨૦૧૯માં લાગુ કરેલ નાગરિકતા સંશોધન કાનૂન (CAA) વિરુદ્ધ અભૂતપૂર્વ પ્રદર્શનો થયા. આ કાયદો ગેરબંધારણીય અને પક્ષપાતપૂર્ણ હોવાનો આધાર બનાવીને ઠેર ઠેર લોકતાંત્રિક ઢબે થયેલ શાંતિપૂર્ણ દેખાવોની નોંધ વિશ્વ સ્તરે લેવામાં આવી. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા આ જન આંદોલનને ડામવાના વિવિધ પ્રયત્નો પછી પણ આંદોલન વેગ પકડતું રહ્યું. અંતે ફેબ્રુઆરી-૨૦૨૦માં આ ચળવળને બદનામ કરવા અને દબાવી દેવાના આશય સાથે શાસક પક્ષના કેટલાંક નેતાઓ દ્વારા ઉશ્કેરણી જનક નિવેદનો અને પ્રવચનો કરવામાં આવ્યા અને ત્યારબાદ જોતજોતામાં ઉત્તર પૂર્વી દિલ્હીમાં અસાધારણ રમખાણો ફાટી નીકળ્યા. જેમાં સરકારી આંકડા મુજબ ૫૩ લોકોએ જાન ગુમાવી, હજારો ઈજાગ્રસ્ત થયા અને કરોડોની સંપત્તિને નુક્સાન પહોંચ્યું. આ રમખાણોની ન્યાયપૂર્વક તપાસ હાથ ધરવાના બદલે કેન્દ્રના નિયંત્રણ હેઠળની દિલ્હી પોલીસે CAA વિરુદ્ધ બંધારણીય ઢબે પ્રદર્શનો કરી રહેલા વિવિધ વિશ્વવિદ્યાલયોના કેટલાંયે વિદ્યાર્થી કાર્યકરોને વિવિધ કેસોમાં બુક કર્યા. આ કેસોમાં તેમને પુરાવાઓના અભાવે નીચલી અદાલતોમાંથી જ જમાનત મળી. પરંતુ તેઓ જેલમાંથી મુક્ત થાય તે પહેલાં જ મે-૨૦૨૦ માં તેમની ઉપર બનાવટી આધારો ઉપર UAPA (Unlawful Activities Prevention Act) અંતર્ગત કેસ દર્જ કરવામાં આવ્યા. જે કેસમાં તેમને નીચલી અદાલતમાં જમાનત નામંજૂર થતા ઘણો લાંબો સમય જેલમાં જ રહેવું પડ્યું અને દિલ્હી હાઇ કોર્ટમાં જમાનત અરજી દાખલ કરવામાં આવી.

UAPA, NSA, AFSPA વગેરે જેવા કાળા કાયદાઓ વિરુદ્ધ માનવ અધિકાર કાર્યકર્તાઓ અને સંસ્થાઓ અવારનવાર અવાજ બુલંદ કરી રહ્યા છે. આ કાળા કાયદાઓ અને તેમાં સમયાંતરે થયેલા સંશોધનો લોકશાહીમાં સામાન્ય નાગરિકોના અસંમતિના અને વિરોધના અધિકારને તેમજ તેમની સ્વતંત્રતાને ડામવા માટે ઉપયોગમાં લેવાયા છે. અવારનવાર આ કાયદાઓને વિવિધ સામાજિક કાર્યકરો અને સંસ્થાઓ દ્વારા અદાલતોમાં પણ પડકારવામાં આવ્યા છે, પરંતુ હજુ સુધી તેમાં નોંધપાત્ર સફળતા મળી નથી.

પરંતુ ગત સપ્તાહમાં મંગળવારે દિલ્હી રમખાણોમાં UAPA કેસમાં આરોપી વિદ્યાર્થી કાર્યકરો આસીફ ઇક્બાલ તન્હા, નતાશા નરવાલ અને દેવાંગના કલિતા ના જમાનત અરજીના ચુકાદામાં દિલ્હી હાઇકોર્ટ દ્વારા UAPA કાયદા માટે કરવામાં આવેલ ટિપ્પણીઓ અને જમાનત મંજૂર કરવાનો ચુકાદો માનવ અધિકાર કાર્યકરો માટે આશાના કિરણ સમાન છે. દિલ્હી હાઇ કોર્ટે ત્રણે કાર્યકરોની જમાનત અરજી મંજૂર કરતાં ચુકાદામાં નોંધ્યું કે દિલ્હી પોલીસે અસંમતિને ડામવા માટેની ચિંતા અને ઉતાવળમાં ‘બંધારણીય રીતે બાંહેધરી મળેલ વિરોધના અધિકાર’ અને ‘આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ’ વચ્ચેની રેખાને નજરઅંદાજ કરી છે.

દિલ્હી હાઇકોર્ટના મહત્વના નિરીક્ષણો:

પ્રથમ, હાઇકોર્ટ ત્રણેય જામીન અરજીઓમાં એ નિષ્કર્ષ પર પહોંચી હતી કે કાર્યકરો સામેના આક્ષેપોમાં પોલીસે UAPA કલમ 15, 17 અને 18 ના ઘટકોને સંતોષ્યા નથી. કલમ 15 આતંકવાદી કૃત્યના આયોગ સાથે સંબંધિત છે, સેક્શન 17 આતંકવાદી કૃત્ય માટે ભંડોળ એકઠું કરવું, અને કલમ 18 એ આતંકવાદી કૃત્ય કરવાના કાવતરા અથવા આતંકવાદી કૃત્ય માટેની કાર્યવાહીની તૈયારી સાથે સંબંધિત છે.

કોર્ટે કહ્યું કે યુએપીએના ત્રણ કલમો હેઠળ પ્રાથમિક સત્ય આધારિત (Prima Facie) કેસની સ્થાપના દરમિયાન, ફરિયાદીએ “વિશિષ્ટ” આક્ષેપો બતાવવા પડશે. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે, દિલ્હી પોલીસે ત્રણે કાર્યકરો અને રમખાણોમાં તેમની ભૂમિકા વિશે માત્ર ‘હાયપરબોલિક વર્બિએજ’ નો ઉપયોગ કરીને નિરીક્ષણો કર્યા હતા. હાઈકોર્ટે આ નિરીક્ષણ એટલે નોંધ્યું કે જો ફરિયાદી દ્વારા કરવામાં આવેલા આરોપોમાં પ્રાથમિક સત્ય (Prima Facie) હોય તો કોર્ટ UAPA હેઠળ આરોપીને જામીન આપી શકે નહીં.

ખંડપીઠે એ પણ જણાવ્યું હતું કે UAPA હેઠળ કયા પ્રકારનાં ગુનાઓ નોંધવામાં આવી શકે છે. આમાં કોર્ટે કહ્યું હતું કે સામાન્ય ગુનાહિત કાયદાઓ (Ordinary Criminal Laws) સાથે કાર્યવાહી કરી શકાય તેવા ગુનાઓને સ્પેશિયલ આતંક વિરોધી કાયદા (Special Anti Terror Laws) હેઠળ લાવી શકાતા નથી. એટલે કે, UAPA અપવાદરૂપ સંજોગો માટે લાગુ પડે છે. ત્યારબાદ હાઈકોર્ટે UAPA પસાર કરવામાં સંસદના આશયને ધ્યાનમાં રાખીને કહ્યું હતું કે, આ અપવાદરૂપ સંજોગો ભારતના સંરક્ષણને લગતા ગુનાઓ છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, કાયદો અને વ્યવસ્થાને લગતા સામાન્ય ગુનાઓ અથવા જાહેર વ્યવસ્થાને લગતા ગુનાઓમાં યુએપીએનો ઉપયોગ કરીને કાર્યવાહી કરી શકાતી નથી.

આ હાઈકોર્ટના આદેશોનો એક ભાગ છે જેણે કેન્દ્રને નિરાશ કર્યા હોવાનું લાગે છે. તેથી જ કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયના નિયંત્રણ હેઠળ રહેલી દિલ્હી પોલીસે તાત્કાલિક સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ દાખલ કરી હતી. કેન્દ્રને આ હકીકત સતાવતી લાગે છે કે જો દિલ્હી હાઈકોર્ટ દ્વારા નિર્ધારિત માનકનું પાલન કરવામાં આવે તો, યુ.પી.એ. હેઠળના ઘણા કેસો તૂટી શકે છે.

સુપ્રિમ કોર્ટનો ચુકાદો અને ટિપ્પણી:

સુપ્રીમ કોર્ટે દિલ્હી પોલીસે દાખલ અરજી પર તેમનો દાવો ફગાવી દિલ્હી હાઈકોર્ટના આદેશને રોકવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અને ત્રણે વિદ્યાર્થી કાર્યકરોની જમાનત મંજૂર રાખી હતી. જો કે સુપ્રિમ કોર્ટે હાઇ કોર્ટના ચુકાદા પર ટિપ્પણી કરતા જણાવ્યું હતું કે અન્ય કેસોમાં સમાન રાહત આપવા માટે હાઈકોર્ટના ચુકાદાને “કોઈપણ અદાલત દ્વારા પૂર્વવત (Precedent) માનવામાં નહીં આવે”.

સુપ્રિમ કોર્ટમાં સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાની દલીલોનો સાર એ હતો કે દિલ્હી હાઈકોર્ટ જામીન અરજીની મર્યાદાથી આગળ નીકળી ગઈ હતી અને યુએપીએ કાયદાના અર્થઘટન કરી રહી હતી, જ્યારે કે કોર્ટ કાયદા સામે કોઈ પડકારની સુનાવણી કરી રહી ન હતી. જામીન આપવામાં આવે તેના કરતાં હાઇ કોર્ટ દ્વારા યુએપીએ અંગેની ટિપ્પણી અંગે કેન્દ્ર વધુ ચિંતિત હતું. એટલે જ મેહતાએ આખરે સુપ્રીમ કોર્ટની કાર્યવાહી દરમિયાન સંમતિ આપી હતી કે જામીન પાછી લેવાની જરૂર નથી.

અહીં નોધપાત્ર છે કે હાઈકોર્ટે કારણોસર વિગતવાર હુકમ જારી કર્યો હતો, ત્યારે સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા કોઈ આકરા કારણો પૂરા પાડ્યા વિના આ હુકમને સ્થગિત એનિમેશનમાં મૂકવાનો નિર્ણય બંધારણીય અદાલત તરીકે હાઇકોર્ટની સ્થિતિને નબળી પાડવાની રીત છે. સુપ્રીમ કોર્ટના આવા સ્ટેન્ડની સમસ્યા એ છે કે તે કઇ સત્તાઓ હેઠળ આ પ્રકારનું નિર્દેશન જારી કરે છે તે સ્પષ્ટ કરતી નથી. સર્વોચ્ચ અદાલતની જેમ તમામ ઉચ્ચ અદાલતો બંધારણીય અદાલતો છે. તેઓ રેકોર્ડ કોર્ટ પણ છે, જેમાં તેમના ચુકાદાઓ અન્ય કેસોના નિર્ણયમાં પૂર્વજરૂપે (Precedent) વપરાય છે.


RELATED ARTICLES

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Most Popular

Recent Comments