મુખ્ય ન્યાયાધીશની વાત સાથે અસંમત આપણો લોકતાંત્રિક સમાજ

લોકશાહીની વાસ્તવિક શક્તિ એ વાતથી નથી માપવામાં આવતી કે સત્તા કેટલા ઊંચા અવાજે બોલે છે, પરંતુ એ વાતથી માપવામાં આવે છે કે તે કેટલા ધૈર્યથી સાંભળે છે. ભારતનું બંધારણીય પ્રજાસત્તાક એક ઊંડા નૈતિક વચન પર આધારિત છે—કે દરેક નાગરિક, પછી ભલે તેની સામાજિક સ્થિતિ કે વૈચારિક ઓળખ ગમે તે હોય, સન્માન અને ગરિમાનો અધિકારી છે. આપણી બંધારણીય સંસ્થાઓ માત્ર શાસન ચલાવવા માટે નથી બનાવવામાં આવી, પરંતુ પ્રત્યેક વ્યક્તિની માનવીય ગરિમાની રક્ષા માટે નિર્મિત કરવામાં આવી છે.

આ જ કારણે બંધારણીય પદો પર બેઠેલી વ્યક્તિઓના શબ્દો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. તેઓ માત્ર અદાલતો કે સમાચારની હેડલાઇન્સ સુધી મર્યાદિત નથી રહેતા, પરંતુ જાહેર સંસ્કૃતિ, સામાજિક વિચારસરણી અને લોકતાંત્રિક સંવાદની સીમાઓને પ્રભાવિત કરે છે.

આ જ સંદર્ભમાં ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ ન્યાયમૂર્તિ સૂર્યકાંતની તાજેતરની ટિપ્પણીઓએ વ્યાપક અસ્વસ્થતા પેદા કરી છે. વરિષ્ઠ વકીલ તરીકે નામાંકિત થવાની માંગ કરનાર એક વકીલની અરજી પર સુનાવણી દરમિયાન તેમણે કથિત રીતે કહ્યું કે “વંદા (કોકરોચ) જેવા યુવાનો” રોજગાર ન મળવા પર “મીડિયા”, “સોશિયલ મીડિયા”, “આરટીઆઈ કાર્યકર્તા” અને “અન્ય એક્ટિવિસ્ટ” બની જાય છે તથા “બધા પર હુમલો કરવા લાગે છે.” તેમણે કેટલાક ટીકાકારોને “પરોપજીવી” (પેરાસાઇટ) પણ ગણાવ્યા.

વિવાદ માત્ર એક ઉપમા પૂરતો મર્યાદિત નથી. લોકશાહીમાં અસંમતિ સ્વાભાવિક છે. અદાલતોની ટીકા થાય છે, પત્રકારો સરકારો પર પ્રશ્નો ઉઠાવે છે, કાર્યકરો સંસ્થાઓને પડકારે છે. આ બધું એક ખુલ્લા સમાજનો હિસ્સો છે. પરંતુ ચિંતાનો વિષય એ ભાષા છે જે અસંમતિને અમાનવીય સ્વરૂપમાં રજૂ કરે છે.

ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે જ્યારે નાગરિકોને માણસના બદલે કીડા-મકોડા, પરોપજીવી કે પ્રદૂષણ તરીકે ચિત્રિત કરવામાં આવે છે, ત્યારે લોકશાહી પોતાની નૈતિક સંવેદનશીલતા ગુમાવવા લાગે છે.

બંધારણીય ભાષાની મર્યાદા:

ન્યાયાધીશો સામાન્ય જાહેર ટીકાકારો નથી હોતા. તેમના શબ્દો સંસ્થાગત સત્તા ધરાવે છે. મુખ્ય ન્યાયાધીશનું પદ માત્ર વહીવટી નથી, પરંતુ બંધારણીય સંતુલન, ન્યાયિક વિવેક અને લોકતાંત્રિક સંયમનું પ્રતીક છે. લોકો ન્યાયાલયોના નિર્ણયો સાથે અસંમત હોઈ શકે છે, છતાં તેઓ ન્યાયતંત્રને અધિકારો અને ગરિમાના અંતિમ રક્ષક માને છે.

એટલા માટે જ બંધારણીય પદો પરથી આવતી અતિશયોક્તિભરી ટિપ્પણીઓ પણ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. સામાન્ય વાતચીતમાં લોકો ભાવનાત્મક કે અસાવધ ભાષાનો પ્રયોગ કરી શકે છે, પરંતુ બંધારણીય હોદ્દેદારો પાસેથી ઉચ્ચ સ્તરની મર્યાદા અપેક્ષિત હોય છે.

એવું નથી કહેવામાં આવી રહ્યું કે સંસ્થાઓ ટીકાઓનો જવાબ ન આપે. ન્યાયતંત્ર પણ દુષ્પ્રચાર અને સંગઠિત હુમલાઓનો સામનો કરે છે. પરંતુ ટીકાકારોની ટીકા પણ બંધારણીય શિષ્ટતાના દાયરામાં રહેવી જોઈએ.

ભારતીય બંધારણ વારંવાર માનવીય ગરિમાની વાત કરે છે. અનુચ્છેદ 21ને માનવ ગરિમાના અધિકાર તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યો છે. પ્રસ્તાવના “બંધુતા”ની વાત કરે છે, જે વ્યક્તિની ગરિમા સુનિશ્ચિત કરે છે. આવા બંધારણીય વાતાવરણમાં બેરોજગાર કે આલોચનાત્મક યુવાનોને “વંદા” કહેવા નૈતિક અને લોકતાંત્રિક બંને દ્રષ્ટિએ ચિંતાજનક પ્રતીત થાય છે.

અમાનવીયકરણનો ખતરનાક ઇતિહાસ

ઇતિહાસ દર્શાવે છે કે અમાનવીય ભાષા ક્યારેય નિર્દોષ હોતી નથી. કોઈપણ સમાજમાં ઉત્પીડન શરૂ થતાં પહેલાં નફરતને સામાન્ય બનાવવામાં આવે છે. લોકોને જીવજંતુ, પરોપજીવી કે રાષ્ટ્રના દુશ્મન તરીકે ચિત્રિત કરવામાં આવે છે.

નાઝી પ્રચાર તંત્રે યહૂદીઓને સમાજને પ્રદૂષિત કરનારા જીવો તરીકે રજૂ કર્યા હતા. રવાંડા નર સંહાર પહેલાં તુત્સી સમુદાયને “કોકરોચ” કહેવામાં આવ્યા હતા. દુનિયાભરની કેટલીય સરમુખત્યારશાહી વ્યવસ્થાઓએ અસંમત લોકોને “રાષ્ટ્રવિરોધી” કે “આંતરિક શત્રુ” કહીને હાંસિયામાં ધકેલી દીધા.

ભારત આવી ભયાનકતાઓથી ઘણું દૂર છે, પરંતુ ઇતિહાસની ચેતવણી એ જ છે કે ખતરનાક પ્રવૃત્તિઓને શરૂઆતના તબક્કે જ ઓળખી લેવામાં આવે. લોકશાહી અચાનક નથી તૂટતી; તે ધીમે-ધીમે અસહિષ્ણુ ભાષા અને નૈતિક અસંવેદનશીલતાના કારણે નબળી પડે છે.

આજે જાહેર જીવનમાં અપમાનજનક ભાષાનું સામાન્ય બનવું એ જ સૌથી મોટી ચિંતા છે. ટીવી ડિબેટ્સ વિરોધીઓને દુશ્મનોમાં બદલી નાખે છે. સોશિયલ મીડિયા સંવાદ કરતાં અપમાનને વધુ પુરસ્કૃત કરે છે. ટીકાકારોને “રાષ્ટ્રવિરોધી”, “અર્બન નક્સલ”, “ટુકડે-ટુકડે ગેંગ” કે “વિદેશી એજન્ટ” કહીને નકારી કાઢવા સામાન્ય બનતું જાય છે.

આવા સમયે બંધારણીય સંસ્થાઓની જવાબદારી ઘણી વધી જાય છે, કે તેઓ સંયમ અને સભ્યતાનું ઉદાહરણ પ્રસ્તુત કરે—વિશેષ કરીને ન્યાયતંત્ર.

યુવા અસંમતિ કોઈ બીમારી નથી

આ ટિપ્પણીનું સૌથી ચિંતાજનક પાસું યુવાનો અને કાર્યકરો પ્રત્યેનો ઉપેક્ષાભર્યો દ્રષ્ટિકોણ છે. ભારત આજે એક યુવાન દેશ છે જે બેરોજગારી, અસુરક્ષા અને મર્યાદિત તકો જેવા ગંભીર પડકારોનો સામનો કરી રહ્યો છે. અનેક શિક્ષિત યુવાનો પત્રકારત્વ, સામાજિક સક્રિયતા કે સોશિયલ મીડિયાના માધ્યમથી પોતાનો અવાજ ઉઠાવે છે કારણ કે તેમને ઔપચારિક સંસ્થાઓ દૂર અને બંધ પ્રતીત થાય છે.

ચોક્કસપણે સોશિયલ મીડિયા પર અતિશયોક્તિ, ખોટા આક્ષેપો અને પ્રદર્શનકારી આક્રોશ જેવી સમસ્યાઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. પરંતુ આલોચનાત્મક યુવાનોને સામૂહિક રીતે “વંદા” કહેવા એ લોકતાંત્રિક ભાગીદારીને સામાજિક ઉપદ્રવ સમજવા જેવું છે.

ભારતનો ઇતિહાસ કંઈક અલગ જ કહે છે. સ્વતંત્રતા આંદોલનમાં યુવાનોએ અગ્રેસર ભૂમિકા ભજવી હતી. કટોકટી (ઇમરજન્સી)ના વિરોધમાં વિદ્યાર્થીઓએ સંઘર્ષ કર્યો હતો. માહિતીના અધિકાર (RTI) આંદોલને ભ્રષ્ટાચાર ખુલ્લો પાડ્યો અને લોકશાહીને મજબૂત કરી. કેટલાય આરટીઆઈ કાર્યકર્તાઓએ આના માટે હિંસા અને ઉત્પીડન પણ સહન કર્યું. આવા આંદોલનોને “પરોપજીવી વર્તન” સાથે જોડવું એ સ્વતંત્ર ભારતના સૌથી પરિવર્તનકારી લોકતાંત્રિક પ્રયાસોમાંથી એકનું અવમૂલ્યન કરવા બરાબર છે.

લોકશાહી ત્યારે નબળી નથી પડતી જ્યારે નાગરિકો અઘરા પ્રશ્નો પૂછે છે; તે ત્યારે નબળી પડે છે જ્યારે સંસ્થાઓ સાંભળવાનું બંધ કરી દે છે.

ન્યાયતંત્ર અને ટીકા કરવાનો અધિકાર

ભારતીય ન્યાયતંત્રે ઐતિહાસિક રીતે અસંમતિના અધિકારની રક્ષા કરી છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે કેટલાય ચુકાદાઓમાં કહ્યું છે કે ટીકા એ રાજદ્રોહ નથી અને અસંમતિ એ લોકશાહીનો “સેફ્ટી વાલ્વ” છે.

પરંતુ જ્યારે ટીકાકારોને જ અમાનવીય ભાષામાં ચિત્રિત કરવામાં આવે, ત્યારે આ પરંપરાને જાળવી રાખવી મુશ્કેલ બની જાય છે. એક પરિપક્વ ન્યાયતંત્ર ભયથી નહીં, પરંતુ વિશ્વસનીયતાથી શક્તિ મેળવે છે. સંસ્થાગત સન્માન નિષ્પક્ષતા, સંયમ અને સંવાદથી અર્જિત થાય છે.

આજે ભારતમાં સંસ્થાઓ અને નાગરિકો વચ્ચે ભાવનાત્મક અંતર વધતું દેખાઈ રહ્યું છે. યુવાનો પોતે અણસાંભળ્યા અનુભવે છે, જ્યારે સંસ્થાઓ પોતાને સતત હુમલાનો ભોગ બનેલી માને છે. આ માત્ર કાનૂની નહીં, પરંતુ સાંસ્કૃતિક કટોકટી છે.

લોકતાંત્રિક સંયમની આવશ્યકતા

આ વિવાદ કોઈ પક્ષપાતી ઘોંઘાટમાં બદલાવો ન જોઈએ. આજે જો એક પક્ષ આવી ભાષાનું સમર્થન કરે છે, તો કાલે બીજો પક્ષ પણ કોઈ અન્ય જૂથ વિરુદ્ધ આ જ પ્રકારની ભાષાને યોગ્ય ઠેરવી શકે છે. લોકતાંત્રિક મૂલ્યોનું અસ્તિત્વ પસંદગીની નૈતિકતા પર ટકી શકતું નથી.

ભારતના જાહેર જીવનને અમાનવીયકરણની સંસ્કૃતિમાંથી બહાર નીકળવાની જરૂર છે. રાજકારણીઓ, પત્રકારો, ન્યાયાધીશો, કાર્યકરો અને નાગરિકો—સૌએ સન્માનજનક અસંમતિની સંસ્કૃતિને પુનર્જીવિત કરવી પડશે.

લોકશાહી માત્ર બંધારણ અને સંસ્થાઓથી નથી ચાલતી. તે પરસ્પર સન્માન અને એ ક્ષમતાથી જીવતી રહે છે કે આપણે આપણા સૌથી તીખા આલોચકને પણ પૂર્ણ માનવ તરીકે જોઈએ.

યુવા ટીકાકારો કચડી નાખવાના જીવજંતુ નથી, પરંતુ સાંભળવામાં આવે તેવા નાગરિકો છે. કોઈપણ પ્રજાસત્તાક જો પ્રશ્નો પૂછતા પોતાના યુવાનોથી ડરવા લાગે, તો તે માત્ર ટીકા જ નહીં, પોતાનો લોકતાંત્રિક આત્મા પણ ગુમાવી બેસે છે.