મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટ દ્વારા કમાલ મૌલા મસ્જિદ (ભોજશાળા પરિસર) અંગે તાજેતરમાં લેવાયેલા નિર્ણયે દેશના ન્યાયિક અને સામાજિક વર્તુળોમાં ગંભીર ચિંતા જગાડી છે. આ ચુકાદાથી ન્યાયિક વ્યવસ્થાની વિશ્વસનીયતા, અલ્પસંખ્યકોના અધિકારો, ધાર્મિક સ્વતંત્રતા તેમજ દેશના બહુસાંસ્કૃતિક અને બિનસાંપ્રદાયિક તાણાવાણા પર ઘેરી અસરો પડવાની આશંકા સેવાઈ રહી છે. પ્રસ્તુત મામલામાં ન્યાયિક પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે નિષ્પક્ષ, વસ્તુલક્ષી અને પૂર્વગ્રહમુક્ત રહે તે સમયની તાતી જરૂરિયાત છે.
આ ચુકાદો ભારતીય બંધારણની કલમ ૨૫ અને ૨૬ હેઠળ નાગરિકોને મળેલા ધાર્મિક અધિકારોની સુરક્ષા સામે મોટા પ્રશ્નાર્થો ઊભા કરે છે.
વિતેલા દાયકાઓથી ભોજશાળા પરિસર એક એવી સુમેળભરી વ્યવસ્થા હેઠળ સંચાલિત હતું, જ્યાં બંને સમુદાયો પોતપોતાની ધાર્મિક પરંપરાઓનું પાલન કરતા આવ્યા છે.
એક સમુદાયના સ્થાપિત ધાર્મિક અધિકારોને હટાવીને બીજા સમુદાયને પ્રાધાન્ય આપવું એ માત્ર વર્ષો જૂની વ્યવસ્થાને જ નથી ખોરવતું, પરંતુ સર્વધર્મ સમભાવના સિદ્ધાંતને પણ નબળો પાડે છે. ભારત જેવા વિવિધતાસભર દેશમાં આવા સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ પર અત્યંત સાવચેતી અને સંતુલન રાખવું અનિવાર્ય છે.
મુસ્લિમ સમુદાયને તેમના સ્થાપિત ધર્મસ્થાનના બદલામાં વૈકલ્પિક જમીન ફાળવવાનું સૂચન પણ એટલું જ ચિંતાજનક છે. ધાર્મિક અધિકારોને માત્ર ભૌતિક જગ્યા કે વિસ્થાપનના ચશ્માથી ન જોઈ શકાય. ધર્મસ્થાનો ઐતિહાસિક નિરંતરતા, ઓળખ અને સામૂહિક સ્મૃતિઓ સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલાં હોય છે.
કોઈ એક સમુદાયને તેના ઐતિહાસિક કે સાઝા ધર્મસ્થાન પરથી વિસ્થાપિત કરવાનો અભિગમ સામાજિક અલગતા અને અન્યાયની ભાવનાને જન્મ આપે છે. આવા સંવેદનશીલ કેસોમાં માત્ર વિવાદાસ્પદ અને પુરાતત્વીય અર્થઘટનો પર જ નિર્ભર રહેવું જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.
આ ઘટનાને કોઈ એકલદોકલ કિસ્સા તરીકે નહીં, પણ દેશમાં ધાર્મિક સ્થળોના વિવાદોને ફરી બેઠા કરવાના એક વ્યાપક ટ્રેન્ડના ભાગરૂપે જોવાની જરૂર છે. આ પ્રક્રિયામાં ‘પૂજા સ્થળ (વિશેષ જોગવાઈ) અધિનિયમ, ૧૯૯૧’ (Places of Worship Act, 1991) ની સ્પષ્ટ અવહેલના થઈ રહી છે.
આ કાયદાનો મુખ્ય હેતુ જ એ હતો કે આઝાદી સમયે (૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭) જે ધર્મસ્થાન જે સ્વરૂપમાં હતું, તેનું તે જ સ્વરૂપ જાળવી રાખવું.
ઐતિહાસિક વિવાદોના મડદાં ફરી ઉખાડતા રોકવા માટે ૧૯૯૧ના કાયદાનું અક્ષરશઃ પાલન થવું જ જોઈએ. આ સિદ્ધાંત સાથેની કોઈપણ બાંધછોડ દેશની સામાજિક સ્થિરતા માટે હાનિકારક નીવડી શકે છે.
કોઈપણ લોકશાહીમાં ન્યાયતંત્ર માત્ર નિષ્પક્ષ હોવું પૂરતું નથી, પરંતુ તે નિષ્પક્ષ દેખાવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. કમનસીબે, તાજેતરની કેટલીક ઘટનાઓથી સામાન્ય જનતા અને અલ્પસંખ્યકોમાં ન્યાયિક સર્વોચ્ચતા પ્રત્યે આશંકાઓ જન્મી છે, જે આ સંસ્થાની ગરિમા અને જનવિશ્વાસ માટે પડકારરૂપ છે.
પીડિત પક્ષ આ મામલે બંધારણીય દાયરામાં રહીને અપીલ સહિતના તમામ કાનૂની માર્ગો અપનાવશે તે સ્વાભાવિક છે. દેશની લોકતાંત્રિક અને બિનસાંપ્રદાયિક ભાવના અકબંધ રાખવા માટે તમામ નાગરિકો, ખાસ કરીને લઘુમતીઓના અધિકારો અને આત્મસન્માનની રક્ષા કરવી એ સમગ્ર રાષ્ટ્રની નૈતિક જવાબદારી છે.
