દરેક વિદ્યાર્થી રસ્તા પર માત્ર વિરોધ દર્શાવવા કે મજા માટે નથી ઊતરતો. તે ત્યારે જ બહાર આવે છે, જ્યારે તેને લાગે કે પોતાની વાત રજૂ કરવાનો બીજો કોઈ માર્ગ બચ્યો નથી. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં દેશભરના હજારો વિદ્યાર્થીઓએ પણ આવી જ ગંભીરતા સાથે અવાજ ઉઠાવ્યો. આ લડાઈ માત્ર એક પરીક્ષા પૂરતી સીમિત નહોતી, પણ પોતાના ભવિષ્ય પરના વિશ્વાસની હતી.
અસંખ્ય વિદ્યાર્થીઓ વર્ષો સુધી અથાક મહેનત કરે છે. કોઈ ઘરથી દૂર રહીને તૈયારી કરે છે, કોઈ નોકરીની સાથે અભ્યાસ સંતુલિત કરે છે, તો કોઈના માતા-પિતા પોતાની જરૂરિયાતો કાપીને બાળકોનું સપનું સીંચે છે. આવી કઠોર મહેનત પછી પણ જો પરીક્ષા કે ભરતી પ્રક્રિયા સામે સવાલો ઊભા થાય, તો વિદ્યાર્થીઓના મનમાં ચિંતા અને નિરાશા વ્યાપે તે સ્વાભાવિક છે.
આ જ ચિંતા દેશના ખૂણે-ખૂણેથી અનેક યુવાનોને જંતર-મંતર સુધી ખેંચી લાવવી. અલગ-અલગ રાજ્યોમાંથી વિદ્યાર્થીઓ ત્યાં પહોંચ્યા. કોઈ એકલું નહોતું; દરેક પાસે પોતાની સંઘર્ષકથા હતી, પણ સહુની માંગ એક જ હતી – મહેનતનું યોગ્ય મૂલ્ય મળવું જોઈએ.
જંતર-મંતર પર સર્જાયેલાં દૃશ્યો ઘણા લોકો માટે અભૂતપૂર્વ હતાં. વિદ્યાર્થીઓ અત્યંત શાંતિથી બેસીને, સૂત્રોચ્ચાર કરીને પોતાની રજૂઆત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા. કેટલીક જગ્યાએ પોલીસ સાથે તણાવની સ્થિતિ પણ સર્જાઈ, બેરિકેડ્સ લગાવાયા અને કેટલાક વિદ્યાર્થીઓની અટકાયત કરવામાં આવી. છતાં, મોટાભાગના યુવાનોએ અહિંસા અને શાંતિનો માર્ગ છોડ્યો નહીં. તેઓ દ્રઢપણે માનતા હતા કે લોકશાહીમાં સત્ય અને ન્યાય માટે અવાજ ઉઠાવવાનો અધિકાર દરેક નાગરિકને છે.
આ આંદોલનની એક વિશેષ બાબત ખાસ સ્પર્શી ગઈ. ત્યાં માત્ર આંદોલનકારી વિદ્યાર્થીઓ જ નહોતા, પણ સામાન્ય નાગરિકો પણ તેમની મદદ માટે સ્વયંભૂ આગળ આવ્યા હતા. કોઈ પીવાનું પાણી લઈને આવ્યું, કોઈ ભોજન પહોંચાડતું હતું, તો કોઈ જરૂરી દવાઓની વ્યવસ્થા કરી રહ્યું હતું. અનેક લોકો એવા હતા જેમણે કોઈ જ ઓળખાણ વગર નિઃસ્વાર્થ ભાવે મદદ કરી. એ ક્ષણોમાં એ સ્પષ્ટ અનુભવાતું હતું કે માણસની સાચી ઓળખ તેના ધર્મ કે ભાષાથી નહીં, પણ તેના માનવતાવાદી વ્યવહારથી થાય છે.
સોશિયલ મીડિયા પર એક સંદેશ ખૂબ વાઇરલ થઈ રહ્યો હતો – “મારા દેશના બાળકો ભૂખ્યા ન સૂવા જોઈએ.” આ શબ્દો લોકોના દિલ સોંસરા ઊતરી ગયા; કદાચ એટલા માટે કારણ કે તેમાં રાજકારણ કરતાં વધારે માનવતાનો સાચો સૂર હતો.
આપણે પુસ્તકોમાં ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ વિશે ઘણું વાંચ્યું છે—લોકો એકજૂટ થઈને કેવી રીતે પોતાના હક માટે ઊભા રહ્યા હતા તે પણ જાણ્યું છે. જંતર-મંતર પર વિદ્યાર્થીઓની એકતા જોઈને એ જ ઐતિહાસિક લડતની એક અદભુત ઝલક જોવા મળી. જુદાં-જુદાં રાજ્યો, વિવિધ ભાષાઓ અને ધર્મો હોવા છતાં એકબીજાના અધિકાર માટે સાથે ઊભા રહેવું, એ દૃશ્ય ખરેખર અવિસ્મરણીય હતું.
એ સમયે અલ્લામા ઇકબાલનો જાણીતો શેર આપોઆપ યાદ આવી જાય છે:
“મઝહબ નહીં સિખાતા આપસ મેં બૈર રખના, હિન્દી હૈ હમ, વતન હૈ હિંદુસ્તાં હમારા.”
આ પંક્તિઓ આજે પણ એટલી જ અર્થસભર લાગે છે, કારણ કે દેશની ખરી તાકાત તેની વિવિધતા અને એકતામાં જ રહેલી છે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઉપસ્થિત કર્યો છે: જો યુવાનો પોતાના ભવિષ્ય વિશે પ્રશ્નો પૂછે, તો શું તેમની વાત ગંભીરતાથી સાંભળવી ન જોઈએ? દરેક વિરોધ કે આંદોલનને ખોટી નજરે જોવું યોગ્ય નથી. ઘણીવાર લોકો માત્ર પોતાની વ્યાજબી ચિંતા વ્યક્ત કરતા હોય છે. લોકશાહી ત્યારે જ મજબૂત બને છે, જ્યારે નાગરિકોને પોતાની વાત નિર્ભયપણે રજૂ કરવાનો અવકાશ મળે.
ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે બંધારણનું ઘડતર કરતી વખતે દરેક નાગરિકને સમાન અધિકારો મળે તે વાત પર વિશેષ ભાર મૂક્યો હતો. આજે પણ તેમની વિચારધારા આપણને સતત યાદ અપાવે છે કે આ દેશ દરેક ભારતીયનો છે. નાગરિકની ઓળખ તેના ધર્મથી નહીં, પરંતુ તેના અધિકારો અને કર્તવ્યોથી થાય છે.
ભગતસિંહનું જીવન પણ યુવાનોને પ્રેરણા આપે છે કે જાગૃત યુવાધનની શક્તિ જ કોઈપણ દેશનો સૌથી મોટો આધારસ્તંભ છે. પરંતુ જાગૃતિનો અર્થ માત્ર વિરોધ કરવો એટલો જ નથી; તેનો અર્થ ઉત્તરદાયિત્વ સાથે સમાજના કલ્યાણ માટે વિચારવું પણ છે.
આ આંદોલન દરમિયાન અનેક શિક્ષકો, વાલીઓ અને પ્રબુદ્ધ નાગરિકોએ પણ વિદ્યાર્થીઓ પ્રત્યે સંવેદના વ્યક્ત કરી. કારણ કે પ્રશ્ન માત્ર એક પરીક્ષા પૂરતો નહોતો, પરંતુ પ્રશ્ન એ વિશ્વાસનો હતો કે વિદ્યાર્થી પોતાની મહેનત પર ભરોસો રાખી શકે છે કે નહીં.
આજે ઘણા લોકો એવો આક્ષેપ કરે છે કે આજની યુવા પેઢી માત્ર સ્માર્ટફોન અને ડિજિટલ દુનિયામાં વ્યસ્ત છે. પરંતુ આ ઘટનાએ સાબિત કરી દીધું કે જ્યારે ભવિષ્યનો સવાલ આવે છે, ત્યારે એ જ યુવાન શાંતિ અને સંયમ સાથે પોતાના અધિકારો માટે ઊભો પણ રહી શકે છે અને પોતાની વાત સચોટ રીતે રજૂ પણ કરી શકે છે.
જંતર-મંતર હવે માત્ર દિલ્હીનું એક ભૌગોલિક સ્થળ નથી રહ્યું; અસંખ્ય વિદ્યાર્થીઓ માટે તે આશા, સાહસ અને વિશ્વાસનું પ્રતીક બની ગયું છે. આ સમગ્ર સંઘર્ષે એ બાબત સ્પષ્ટ કરી દીધી છે કે પ્રશ્ન પૂછવો ખોટો નથી અને પોતાના ઉજ્જવળ ભવિષ્ય માટે અવાજ ઉઠાવવો પણ ગુનો નથી.
દરેક વિદ્યાર્થી માત્ર એક રોલ નંબર કે આંકડો નથી હોતો; તે પોતાના માતા-પિતાનું સપનું અને સમગ્ર પરિવારની આશા હોય છે. તેથી જ, શિક્ષણ અને ભરતી પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલા દરેક નિર્ણયમાં વિદ્યાર્થીઓની મહેનત, સમર્પણ અને વિશ્વાસને સર્વોચ્ચ પ્રાધાન્ય મળવું જોઈએ.
વર્ષો પછી જ્યારે આ સમયગાળાનું મૂલ્યાંકન થશે, ત્યારે લોકો કોઈ રાજકીય વાદ-વિવાદ કરતાં દેશના યુવાનોની અભૂતપૂર્વ એકતાને વધુ યાદ રાખશે. તેમણે સાબિત કરી બતાવ્યું કે શાંતિ, સંવાદ અને સંગઠનની તાકાત આજે પણ જીવંત છે. અને જ્યારે દેશનો યુવાન જાગૃત થાય છે, ત્યારે તે માત્ર પોતાનું જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર રાષ્ટ્રનું ભવિષ્ય બદલવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
