હાવર્ડ ગાર્ડનરના “મલ્ટિપલ ઇન્ટેલિજન્સ થિયરી” (બહુ-બુદ્ધિ સિદ્ધાંત) અનુસાર, બુદ્ધિ માત્ર કોઈ એક માપદંડ પૂરતી સીમિત નથી, કે ન તો તેને IQ ટેસ્ટની જેમ કોઈ ચોક્કસ સ્તર કે ગ્રેડમાં માપી શકાય છે. વાસ્તવમાં, દરેક વ્યક્તિ બુદ્ધિશાળી હોય છે અને માનવ મગજ એ વિવિધ ક્ષમતાઓ તથા કૌશલ્યોનો એક સમૂહ છે. ૧૯૮૩માં પોતાના પ્રખ્યાત પુસ્તક ‘ફ્રેમ્સ ઑફ માઇન્ડ’માં ગાર્ડનરે માનવ મગજ અને તેની ક્ષમતાઓને વિવિધ મૂળભૂત પ્રકારોમાં વર્ગીકૃત કરી હતી. અહીં એ સ્પષ્ટ થવું જરૂરી છે કે આ વિભાજન વ્યક્તિઓનું નથી, પરંતુ વ્યક્તિના ઝુકાવ (પ્રવૃત્તિ) પર આધારિત છે. એટલે કે, કોઈ વ્યક્તિનો ઝુકાવ એક કે અમુક ક્ષમતાઓ તરફ વધુ હોઈ શકે છે, જ્યારે અન્ય ક્ષમતાઓ તરફ ઓછો હોઈ શકે છે. માનસિક ક્ષમતાઓ કે વલણોનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ છે:
- (ક) ભાષાકીય બુદ્ધિ
- (ખ) તાર્કિક-ગાણિતિક બુદ્ધિ
- (ગ) દૃશ્ય-અવકાશીય (સ્થાનિક) બુદ્ધિ
- (ઘ) શારીરિક-ગતિશીલ બુદ્ધિ
- (ચ) સંગીતાત્મક બુદ્ધિ
- (છ) પારસ્પરિક (આંતરવ્યક્તિક) બુદ્ધિ
- (જ) અંતઃવૈયક્તિક બુદ્ધિ
- (ઝ) પ્રાકૃતિક બુદ્ધિ
મૂળભૂત રીતે, આ સિદ્ધાંત એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે આ તમામ વિશેષતાઓ દરેક વ્યક્તિમાં જુદા જુદા પ્રમાણમાં રહેલી હોય છે; તેથી શિક્ષણ પ્રણાલીએ દરેક વિદ્યાર્થીને તેની બુદ્ધિના યોગ્ય સ્તર અને વલણ અનુસાર શિક્ષણ આપવું જોઈએ. વિદ્યાર્થીઓની વિશિષ્ટ ક્ષમતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને શિક્ષકોએ તેમના શિક્ષણ, અધ્યયન અને વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. વાલીઓ માટે પણ એ અનિવાર્ય છે કે તેઓ આ બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને જ પોતાનાં બાળકોનું મૂલ્યાંકન કરે અને શિક્ષણ વ્યવસ્થા દ્વારા તેમને આગળ વધવાની તકો મેળવવામાં મદદરૂપ બને.
એકતરફી શિક્ષણ વ્યવસ્થા અને ગ્રેડનું અસહ્ય દબાણ
તેનાથી તદ્દન વિપરીત, આજે આપણે જે શૈક્ષણિક, આર્થિક અને સામાજિક વ્યવસ્થાનો હિસ્સો છીએ, તેનું માળખું એકતરફી બુદ્ધિને જ પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઘડાયેલું છે. જે બાળકો સમક્ષ પરિવારમાં વારંવાર ‘હોશિયાર કે સારા બાળકો’નાં ઉદાહરણો મૂકવામાં આવે છે, તેઓ પણ ભારે માનસિક દબાણનો ભોગ બને છે. તેમને એવું માનવા મજબૂર કરવામાં આવે છે કે તેઓ અન્યો કરતાં ઊણા ઊતરે છે અને તેમણે ‘સફળ બાળકો’ જેવા બનવા માટે સખત મહેનત કરવી પડશે. ટૂંકમાં, સમગ્ર ભાર માત્ર ગ્રેડ અને માર્ક્સ પર જ મૂકવામાં આવે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં, વિભિન્ન પ્રકારની બુદ્ધિ ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓ સમાજમાં પ્રચલિત ગ્રેડ-આધારિત શિક્ષણ પ્રણાલીમાં જોતરાવા લાચાર બની જાય છે, અને તેમની પોતાની આકાંક્ષાઓ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે નજરઅંદાજ થઈ જાય છે.
આ જ કારણ છે કે આજે વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓનું સમગ્ર ધ્યાન માત્ર ઊંચા ગ્રેડ મેળવવા પર કેન્દ્રિત રહે છે. સારા ગ્રેડ પ્રતિષ્ઠિત યુનિવર્સિટીમાં પ્રવેશ અપાવવામાં સહાયક બનતા હોવાથી, સ્નાતક થયા પછી પણ વિદ્યાર્થી, તેનો પરિવાર અને સમાજ—તમામ સારા ગ્રેડની પાછળ દોડતા નજરે પડે છે, જેથી સારી કંપની, ઊંચા હોદ્દાવાળી નોકરી અને મોટું પેકેજ મેળવી શકાય. આથી, વાલીઓ અને વિદ્યાર્થીઓ બંને શાળા-કૉલેજમાં સર્વોચ્ચ પ્રદર્શન કરવાની સતત હોડમાં રહે છે. ક્યારેક આ અપેક્ષાઓ વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓ માટે ગંભીર માનસિક, મનોવૈજ્ઞાનિક અને આર્થિક દબાણનું કારણ બની જાય છે.
પરિણામે, તે જાહેર આરોગ્યની સમસ્યાઓ, શારીરિક તથા માનસિક બીમારીઓને જન્મ આપે છે. હાઈ બ્લડપ્રેશર, માથાનો દુખાવો, સતત ચિંતા (એન્ઝાયટી), છાતીમાં દુખાવો, શ્વાસ ચડવો, ઝાંખું દેખાવું, ચક્કર આવવા, અસમંજસ અને અશક્તિ જેવાં લક્ષણો વિદ્યાર્થીઓને આંતરિક અને બાહ્ય—બંને રીતે ક્ષીણ કરે છે. સામાન્ય રીતે આ વિષચક્ર શાળાના અભ્યાસથી શરૂ થાય છે અને ત્યાં સુધી ચાલ્યા કરે છે જ્યાં સુધી વિદ્યાર્થી ગ્રેડ પ્રણાલીના ભાર તળે પોતાની જાતને પૂરેપૂરી હોમી ન દે. પરંતુ જે વિદ્યાર્થીઓ સમાજે નિર્ધારિત કરેલા સફળતાના માપદંડો સુધી પહોંચવામાં નિષ્ફળ રહે છે અને પારિવારિક તથા સામાજિક દબાણનો સામનો કરે છે, તેઓ નિષ્ફળતા, નિરાશા અને અપમાનની લાગણીથી ઘેરાઈને જીવનની શરૂઆતના તબક્કે જ સંસાર છોડી દેવા અને આત્મહત્યા કરવા જેવું અંતિમ પગલું ભરવા મજબૂર બને છે.
સર્વોચ્ચ અદાલતની પહેલ: નેશનલ ટાસ્ક ફોર્સ
ભારતમાં વિદ્યાર્થીઓના માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને આત્મહત્યાની ગંભીર સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે, સર્વોચ્ચ અદાલતે (સુપ્રીમ કોર્ટ) માર્ચ ૨૦૨૫માં જસ્ટિસ એસ. રવીન્દ્ર ભટ (નિવૃત્ત)ના અધ્યક્ષપદે એક ‘નેશનલ ટાસ્ક ફોર્સ’ની રચના કરી હતી. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં માળખાગત સમસ્યાઓ, અભ્યાસનો તણાવ અને ભેદભાવની ઓળખ કરી તેના નિવારણ માટેના ઉપાયો સૂચવવાનો હતો. સાથોસાથ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં વિદ્યાર્થીઓ માટે સર્વસમાવેશક અને સહાનુભૂતિપૂર્ણ વાતાવરણનું નિર્માણ કરવા તથા સિસ્ટમની ત્રુટિઓ દૂર કરવા માટે વ્યાપક ભલામણો તૈયાર કરવાની જવાબદારી પણ તેને સોંપાઈ હતી.
ટાસ્ક ફોર્સે સુપ્રીમ કોર્ટને પોતાનો વચગાળાનો અહેવાલ સોંપી દીધો છે. અહેવાલમાં ખાસ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે કે વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યાને માત્ર અંગત માનસિક સ્વાસ્થ્યની સમસ્યા ન ગણતાં, એક વ્યાપક સામાજિક અને માળખાગત આપત્તિ તરીકે જોવી જોઈએ. ટાસ્ક ફોર્સ સંબંધિત તમામ અદ્યતન વિગતો, માર્ગદર્શિકાઓ અને સરકારી અહેવાલો નેશનલ ટાસ્ક ફોર્સની સત્તાવાર વેબસાઇટ (www.ntf.education.gov.in) પર ઉપલબ્ધ છે. જો તમે કે તમારી કોઈ ઓળખીતી વ્યક્તિ ગંભીર માનસિક તણાવમાંથી પસાર થઈ રહી હોય, તો તાત્કાલિક સહાય માટે સરકારી હેલ્પલાઇનનો સંપર્ક સાધી શકાય છે.
‘મનોદર્પણ’ પહેલ: માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે ટેકો
‘મનોદર્પણ’ એ શિક્ષણ મંત્રાલયની (અગાઉ MHRD) એક રાષ્ટ્રીય સ્તરની પહેલ છે, જે આત્મનિર્ભર ભારત અભિયાન હેઠળ શરૂ કરવામાં આવી છે (www.manodarpan.education.gov.in). તેનો ઉદ્દેશ્ય વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો અને પરિવારોને માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને ભાવનાત્મક સુખાકારી માટે મનો-સામાજિક સહાય પૂરી પાડવાનો છે. આ અભિયાન માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સાધનો, વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ), માહિતીપ્રદ પોસ્ટર્સ, વિડિયો અને કાઉન્સેલિંગ પૂરું પાડે છે. તેમાં ૨૪x૭ કાર્યરત ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઇન ૮૪૪૮૪૪૦૬૩૨ તથા પ્રશિક્ષિત મનોવૈજ્ઞાનિકો દ્વારા ટેલિ-કાઉન્સેલિંગની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. શાળાઓ, કૉલેજો અને યુનિવર્સિટીઓમાં કાઉન્સેલર્સનો એક રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝ પણ તૈયાર કરાયો છે. વિદ્યાર્થીઓમાં વિપરીત સંજોગોનો સામનો કરવાની ક્ષમતા અને જીવન કૌશલ્યો ખીલવવા માટે ૨૧મી સદીનાં કૌશલ્યો પરની હેન્ડબુક સાથે માનસિક સહાયતા માટેનાં ઑનલાઇન સાધનો, ચેટ સુવિધા અને ઍપ્સ પણ કાર્યરત છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સંશોધન: અભ્યાસનું દબાણ અને દીર્ઘકાલીન અસરો
બીજી તરફ, એક આંતરરાષ્ટ્રીય અભ્યાસમાં બહાર આવ્યું છે કે યુવાનો પર અભ્યાસનું અતિશય દબાણ તેમના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર ઊંડી અને દીર્ઘકાલીન નકારાત્મક અસર પાડે છે. સંશોધનમાં સ્પષ્ટ થયું છે કે આ દબાણ સ્વ-નુકસાન (સેલ્ફ-હાર્મ) કરવાના વધતા જોખમ સાથે સંકળાયેલું છે અને તેની અસર ૨૪ વર્ષની ઉંમર સુધી જળવાઈ રહી શકે છે. આ સંશોધન પ્રતિષ્ઠિત જર્નલ ‘ધ લાન્સેટ ચાઇલ્ડ એન્ડ એડોલસેન્ટ હેલ્થ’માં પ્રકાશિત થયું હતું અને તે યુનિવર્સિટી કૉલેજ લંડનના નિષ્ણાતો દ્વારા હાથ ધરાયું હતું. આ અભ્યાસમાં ૧૯૯૧ કે ૧૯૯૨માં જન્મેલા ૪,૭૦૦ યુવાનોના જીવનનો વિગતવાર અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો.
“ચિલ્ડ્રન ઑફ ધ 90s” નામના આ લાંબાગાળાના પ્રોજેક્ટમાં વર્ષો સુધી સહભાગીઓના આરોગ્ય અને સુખાકારીનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. સંશોધકોએ નોંધ્યું કે જે યુવાનોને ૧૫ વર્ષની વયે શાળાનું કાર્ય વધુ તણાવપૂર્ણ લાગતું હતું, તેમનામાં આગળ જતાં જીવનમાં ડિપ્રેશનનાં લક્ષણો વધુ જોવા મળ્યાં હતાં. સંશોધકોએ સ્પષ્ટ કર્યું કે અભ્યાસનો અતિરેક સ્વ-નુકસાનના વધતા જોખમ સાથે પણ સીધો જોડાયેલો હતો; તણાવના સ્તરમાં એક પોઇન્ટના વધારા સાથે આ જોખમ આઠ ટકા જેટલું વધી જતું હતું. આ દર્શાવે છે કે શાળાના અભ્યાસના દબાણની અસર માધ્યમિક શિક્ષણથી શરૂ થઈને પ્રારંભિક યુવાવસ્થા સુધી પ્રવર્તે છે.
સંશોધકોએ ભલામણ કરી છે કે યુવાનોના માનસિક સ્વાસ્થ્યને સુધારવા અને ભણતરના ભારણને હળવું કરવા માટે શાળા કક્ષાએ જ નક્કર પગલાં લેવાવાં જોઈએ. સામાજિક અને ભાવનાત્મક કૌશલ્યો તેમજ રિલેક્સેશન ટેકનિક્સને પ્રોત્સાહન આપતાં પગલાં પરીક્ષાના તણાવને ઘટાડવામાં ખૂબ કારગર નીવડી શકે છે. તેમણે એમ પણ જણાવ્યું કે માતા-પિતા પણ આ દબાણ ઘટાડવામાં સકારાત્મક ભૂમિકા ભજવી શકે છે—જેમ કે યુવાનોને શારીરિક રીતે સક્રિય રહેવા, સામાજિક મેળાવડાઓમાં ભળવા અને પૂરતી ઊંઘ લેવા માટે પ્રેરિત કરવા. અહેવાલમાં એમ પણ ઉમેરવામાં આવ્યું છે કે આ તારણો તે યુવાનોના સર્વે સાથે પણ મળતા આવે છે જેમણે GCSE અને O-લેવલની પરીક્ષાઓ આપી હતી, અને તે પૈકી મોટી સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓ આત્મહત્યાના વિચારો તથા સ્વ-નુકસાનની માનસિક યાતના સામે ઝઝૂમી રહ્યા હતા.
સામાજિક-આર્થિક માળખું અને વાસ્તવિકતા
વાસ્તવિકતા એ છે કે સમાજ આજે પણ એવા જ શોષણ અને પીડાનો ભોગ બનેલો છે જેવો અગાઉ હતો. તેવી જ રીતે, પ્રવર્તમાન વ્યવસ્થામાં વ્યાપ્ત ભ્રષ્ટાચારે સમગ્ર સિસ્ટમનાં મૂળિયાંને અંદરથી ખોખલાં કરી નાખ્યાં છે. વિભક્ત થતા પરિવારો અને બાળકો પ્રત્યે માતા-પિતાના ઘટતા ધ્યાને નિર્દોષ બાળપણને સમય પહેલાં જ છીનવી લીધું છે, અને અમીર-ગરીબ વચ્ચેની વધતી ખાઈએ આત્મસન્માન તથા માનવતા પ્રત્યેના આદરભાવને ભારે હાનિ પહોંચાડી છે.
આવા સંજોગોમાં, ન્યાય અને સમાનતાના ઘટતા સ્તરે તથા અદાલતી ચુકાદાઓએ પણ નવા નવા પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે. સાથોસાથ, જ્યારે સમગ્ર જીવનનું કેન્દ્રબિંદુ માત્ર ‘ધન કમાવું’ બની જાય, ત્યારે માનવીય વિચારસરણી, વિવેકબુદ્ધિ, ચિંતન, પારિવારિક સંબંધો, સામાજિક જવાબદારીઓ અને ઉત્તરદાયિત્વની ભાવના જેવી ઉમદા બાબતો પર ગંભીર નકારાત્મક અસર પડે છે. તેથી, આવા માહોલમાં આજના વિદ્યાર્થીઓ કેવા પ્રકારના પારિવારિક અને સામાજિક વાતાવરણમાં ઊછરી રહ્યા છે? અને શું તેમના વિચારો તથા વર્તનમાં કોઈ ગંભીર ઊથલપાથલ ચાલી રહી છે? તે સમજવું અત્યંત અનિવાર્ય છે. ઉપરાંત, ઉપર દર્શાવેલા વિવિધ માનસિક દબાણોએ એક તરફ અવાસ્તવિક અપેક્ષાઓ અને મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ જગાડી છે, તો બીજી તરફ તે કારમી હતાશાનું કારણ પણ બન્યાં છે. આ સમગ્ર પરિવેશ માત્ર કોઈ વ્યક્તિગત ઈચ્છાઓનું પરિણામ નથી, બલ્કે પ્રવર્તમાન સામાજિક-આર્થિક માળખું જ તેની પાછળનું મુખ્ય કારણ છે.
આ પ્રવર્તમાન વ્યવસ્થાએ જ આ પ્રકારની વિચારસરણી ઊભી કરી છે, આ વ્યવસ્થાએ જ શોષણ અને અંધાધૂંધ સ્પર્ધાને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે, અને આ જ વ્યવસ્થા આજે સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં સાવ વામણી પુરવાર થઈ રહી છે, જેના પુરાવા આપણી આસપાસ મોજૂદ છે. તેથી, માત્ર કાગળ પર યોજનાઓ શરૂ કરવાથી કે મીડિયા, સોશિયલ મીડિયા અથવા ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરી લેવાથી આ માનસિક તણાવ અને આત્મહત્યાઓનો સિલસિલો અટકવાનો નથી. તેના બદલે, ન્યાય અને સમાનતાના વાસ્તવિક ઉપાયો હાથ ધરવા પડશે, લોકોને તેમના મૂળભૂત અધિકારો સુનિશ્ચિત કરવા માટે નક્કર વ્યવસ્થા ઊભી કરવી પડશે, અને એક એવું પારદર્શક તથા સ્વસ્થ માળખું ઘડવું પડશે જેમાં હતાશામાંથી બહાર નીકળવાના વ્યવહારુ રસ્તાઓ હોય.
ચિંતકો અને વિચારકોએ આ બાબતે ગંભીરતાથી મંથન કરવું જોઈએ અને નીતિ-નિર્માતા સંસ્થાઓ તથા વ્યક્તિઓએ પોતાની મર્યાદાઓ સ્વીકારીને આ દિશામાં સાર્થક કદમ ઉઠાવવાં પડશે. તો જ કોઈ હકારાત્મક પરિવર્તન સંભવ બનશે અને વિદ્યાર્થીઓ દેશ, સમાજ તથા માતા-પિતા માટે પોતાના અમૂલ્ય જીવનનું રક્ષણ કરી શકશે, નહિ કે તેને હોમી દેશે!
મોહમ્મદ આસિફ ઇકબાલ
નવી દિલ્હી, ભારત
maiqbaldelhi@gmail.com
૯૮૯૧૧૧૩૬૨૬
લેખક પરિચય: મોહમ્મદ આસિફ ઇકબાલ નવી દિલ્હીસ્થિત ભારતીય કટારલેખક અને સ્વતંત્ર પત્રકાર છે. તેમણે ગ્રામીણ ભારત પર વિસ્તૃત લેખન કર્યું છે; તેમના મુખ્ય રસના વિષયોમાં ગરીબી, માળખાગત અસમાનતા, જ્ઞાતિગત ભેદભાવ અને ભારતીય સમાજના સામાજિક-આર્થિક તથા શૈક્ષણિક પ્રશ્નો સામેલ છે. તેઓ આ વિષયો પર ૩૦૦થી વધુ કટારો (કૉલમ) લખી ચૂક્યા છે.
