ટોળું, ન્યાય અને ભારત: એક યુગનો દસ્તાવેજી વૃત્તાંત

કહેવાય છે કે કોઈ મોટું કાર્ય પાર પાડવા માટે માત્ર ક્ષમતા પૂરતી નથી હોતી; તેના માટે ઝનૂન, દૃઢતા અને એક એવી જિદ્દ જરૂરી હોય છે, જે માણસને વારંવાર પડવા છતાં ફરી તે જ કામ તરફ દોરી લાવે. ખાસ કરીને જ્યારે કાર્ય સંશોધન, દસ્તાવેજીકરણ અને ઇતિહાસના એવા સંવેદનશીલ પ્રકરણ સાથે જોડાયેલું હોય કે જેના બનાવો કેવળ આંકડા ન રહેતાં માનવ જિંદગીઓ, પરિવારોના કરુણ અંત, સામાજિક ભય અને રાજકીય ખેંચતાણથી ભરેલા હોય; ત્યારે તેની પૂર્ણતા એક વ્યક્તિના સામાન્ય સંશોધન કાર્યથી ઘણી આગળ વધીને એક લાંબી અને ધીરજ માંગી લે તેવી મુશ્કેલ મુહિમ બની જાય છે.

ડૉ. ઝફરુલ ઇસ્લામ ખાન દ્વારા સંકલિત અંગ્રેજી પુસ્તક “ભારતમાં ટોળા દ્વારા હત્યા: ૨૦૧૪ થી ૨૦૨૪નો રેકોર્ડ” (Mob Lynching in India: A Record 2014–2024) એ જ પ્રકારનો એક અસાધારણ દસ્તાવેજી પ્રયાસ છે. આશરે સાડા સાતસો પૃષ્ઠોમાં વિસ્તરેલું આ દળદાર કાર્ય ઉપરછલ્લી રીતે એક અહેવાલ જેવું લાગે છે; પરંતુ તેની વ્યાપકતા, ઘટનાઓની વિશાળ સંખ્યા, કાળક્રમ, ભૌગોલિક ગોઠવણ અને પૂરક સામગ્રીની દૃષ્ટિએ તે એક વિશ્વકોશ (એન્સાઇક્લોપીડિયા) જેવો રેકોર્ડ બની જાય છે. મે ૨૦૧૪થી મે ૨૦૨૪ સુધીના દાયકામાં ભારતમાં ટોળાની હિંસા અને ‘મોબ લિંચિંગ’ તરીકે નોંધાયેલી ૧,૭૪૩ ઘટનાઓને એકત્રિત કરવી એ કોઈ નાનીસૂની વાત નથી, અને એટલા માટે જ તેના સંકલનકાર તેમજ સમગ્ર સંશોધક ટીમની મહેનત ખાસ ધ્યાન અને સ્વીકૃતિને પાત્ર છે.

આ પુસ્તકનું મહત્ત્વ સમજવા માટે એ ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ કે માનવ અધિકારોની ચર્ચામાં લાગણીઓ પોતાની જગ્યાએ છે, પરંતુ આંકડાઓની પણ પોતાની એક તાકાત હોય છે. કોઈપણ સમાજમાં અત્યાચાર, હિંસા, ભેદભાવ કે લઘુમતીઓ સામે થતી અન્યાયી બાબતોની ફરિયાદ ત્યારે વધુ અસરકારક પુરાવો બને છે, જ્યારે તેની સાથે તારીખ, સ્થળ, પીડિતો, બનાવની વિગતો, કાનૂની કાર્યવાહી અને ઉપલબ્ધ પુરાવાઓનો વ્યવસ્થિત રેકોર્ડ પણ હોય. આપણે ત્યાં ઘણીવાર એવી ફરિયાદ સાંભળવા મળે છે કે અત્યાચારની ઘટનાઓ તો ઘણી બને છે, પરંતુ તેનો કોઈ વ્યવસ્થિત ડેટા જાળવવામાં આવતો નથી. પરિણામે, થોડાં વર્ષો વીત્યા પછી આ ઘટનાઓ સ્મૃતિનો એક ધૂંધળો હિસ્સો બનીને રહી જાય છે અને તેના સંદર્ભ આપવા યોગ્ય પુરાવા શોધવા મુશ્કેલ બની જાય છે, જેથી વિરોધીઓ માટે પાછળથી તેનો ઇનકાર કરવો સરળ થઈ જાય છે. આ દૃષ્ટિએ આ પુસ્તક એક મોટો ખાલીપો પૂરવાનો પ્રયાસ કરે છે, જેને ભવિષ્યના સંશોધકો, પત્રકારો, માનવ અધિકાર કાર્યકરો અને સમાજશાસ્ત્રના વિદ્યાર્થીઓ આગળના સંશોધન માટેના પ્રારંભિક બિંદુ તરીકે ઉપયોગમાં લઈ શકે છે.

પુસ્તક અનુસાર, આ પ્રોજેક્ટમાં મોહમ્મદ ઝિયાઉલ હક, શાહીન નઝર, તલ્હા ચૌધરી, સલમાન નકવી, ગુફરાન અસદી અને ઝિલ્લુર રહમાન હૈદર સંશોધક તરીકે, નદીમ અહમદ દસ્તાવેજીકરણ સહાયક તરીકે અને મહેબૂબ ખાન ટાઇપોગ્રાફર તરીકે જોડાયેલા રહ્યા હતા. આ ઉપરાંત એસોસિએશન ફોર પ્રોટેક્શન ઓફ સિવિલ રાઇટ્સ (APCR), ઇન્ડિયન મુસ્લિમ્સ ફોર સિવિલ રાઇટ્સ (IMCR), ક્વિલ ફાઉન્ડેશન, ફોરમ ફોર એડવોકેસી એન્ડ રિસર્ચ અને સાઉથ એશિયન માઇનોરિટીઝ લોયર્સ એસોસિએશનનું સમર્થન પણ આ કાર્યની પાછળ રહેલું છે; જ્યારે તેનું પ્રકાશન નવી દિલ્હીના જાણીતા પ્રકાશક ‘ફારોસ મીડિયા’ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. આમ જોતાં, આ વાસ્તવમાં એક વ્યક્તિની મહેનત કરતાં વિશેષ એક સામૂહિક સંશોધન પ્રોજેક્ટ છે, જેને ડૉ. ઝફરુલ ઇસ્લામ ખાને પોતાની અથાગ મહેનતથી સંકલિત અને સંપાદિત કરીને એક સુસંગત તથા સંદર્ભયોગ્ય દસ્તાવેજનું સ્વરૂપ આપ્યું છે.

ડૉ. ઝફરુલ ઇસ્લામ ખાનના સંશોધક મિજાજથી પરિચિત લોકો જાણે છે કે તેઓ માત્ર કોઈ વિષયને ઉપરછલ્લો સ્પર્શીને આગળ વધી જવામાં માનતા નથી. તેમનામાં સામગ્રી એકત્રિત કરવાનો, તેને વ્યવસ્થિત ગોઠવવાનો અને શક્ય તેટલી વિગતોને સચોટ રીતે નોંધવાનો અભિગમ અગ્રણી રહ્યો છે. એટલા માટે જ મોબ લિંચિંગ જેવા વિખરાયેલા અને સતત બદલાતા વિષય પર એક આખા દાયકાનો રેકોર્ડ તૈયાર કરવો વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે. આવા કાર્યમાં અસલી મુશ્કેલી માત્ર ઘટનાઓની સંખ્યા નોંધવાની નથી હોતી, પરંતુ એ પણ નક્કી કરવાનું હોય છે કે કઈ ઘટનાનો સમાવેશ કરવો, અલગ-અલગ સમાચારોમાં જોવા મળતા પરસ્પર વિરોધાભાસોને કેવી રીતે મૂલવવા, ઘટના પછી પોલીસ અને અદાલતનું વલણ કેવું રહ્યું, પીડિત પરિવારનો પક્ષ શું હતો અને પછીના ઘટનાક્રમને મૂળ ઘટના સાથે કઈ રીતે જોડવો. આ પ્રકારના કામમાં દરેક ઘટના પોતે એક આખી ફાઇલ બની જાય છે, અને જ્યારે આવી ઘટનાઓની સંખ્યા હજારોમાં પહોંચી જાય ત્યારે તેમને એકત્રિત કરવી, ચકાસવી, વર્ગીકૃત કરવી અને એક સુસંગત દસ્તાવેજમાં ઢાળવી એ પોતાની જાતમાં એક મોટું સંશોધન કાર્ય છે.

પુસ્તકનો મુખ્ય વિષય મે ૨૦૧૪થી મે ૨૦૨૪ સુધી ભારતમાં ટોળા દ્વારા આચરવામાં આવેલી હિંસાનો દસ્તાવેજ છે. ડૉ. ઝફરુલ ઇસ્લામ ખાનના જણાવ્યા અનુસાર, આ સમયગાળા દરમિયાન સામે આવેલી ૧,૭૪૩ ઘટનાઓનો આ દસ્તાવેજી સંગ્રહ છે. પુસ્તકમાં ઘટનાઓની સાથે તેમની રાજકીય, સામાજિક અને કાનૂની પૃષ્ઠભૂમિની પણ વિગતવાર ચર્ચા કરવામાં આવી છે. પુસ્તકની શરૂઆતમાં ડૉ. ઝફરુલ ઇસ્લામ ખાનની આશરે સો પાનાંની પ્રસ્તાવના અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે, જેમાં મોબ લિંચિંગની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ, ભારતીય વાસ્તવિકતા, કાયદો, નાગરિક સમાજ અને આ વલણ પાછળના સંભવિત કારણો પર ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરવામાં આવી છે. ત્યારબાદ પુસ્તક ઘટનાઓના વિશાળ રેકોર્ડ, કાનૂની અને વહીવટી પાસાંઓ, ચાર્ટ્સ અને અન્ય પૂરક સામગ્રી તરફ આગળ વધે છે. દાદરીમાં મોહમ્મદ અખલાકની ઘટના પરનો ફેક્ટ-ફાઇન્ડિંગ રિપોર્ટ, કેટલાક અખબારોના તંત્રીલેખો, સંક્ષિપ્ત રૂપો (Abbreviations), શબ્દાવલી અને વધુ અભ્યાસ માટેની સંદર્ભ સામગ્રી પણ પુસ્તકની સમગ્ર રચનાનો ભાગ છે. આમ, તેના મોટાભાગના કદને આવરી લેતો “૨૦૧૪ થી ૨૦૨૪ મોબ લિંચિંગની ઘટનાઓ”નો ભાગ આ પ્રોજેક્ટની કરોડરજ્જુ સમાન છે, કારણ કે તેમાં જ એ હકીકતો સાચવવામાં આવી છે જેના પર પુસ્તકનું વિસ્તૃત વિશ્લેષણ આધારિત છે.

પુસ્તકની એક મહત્ત્વપૂર્ણ વિશેષતા તેની કાળક્રમિક (chronological) અને ભૌગોલિક ગોઠવણ છે. ઘટનાઓને ઐતિહાસિક તારીખો મુજબ ક્રમબદ્ધ કરવામાં આવી છે. આનાથી કોઈપણ સંશોધક માટે એ સમજવું સરળ બની જાય છે કે વિવિધ તબક્કાઓમાં ટોળાની હિંસાનું સ્વરૂપ કેવું રહ્યું હતું. ઘટનાઓ પછી નોંધાયેલી એફ.આઈ.આર. (FIR), અદાલતી કાર્યવાહી અને સજા કે નિર્દોષ છૂટકારો મળવા સુધીની આગળની વિગતો પણ આ દસ્તાવેજી પ્રોજેક્ટને માત્ર અખબારી કાપલીઓના સંગ્રહથી આગળ લઈ જાય છે. શક્ય હોય ત્યાં સુધી માનવ અધિકાર સંગઠનોના ફેક્ટ-ફાઇન્ડિંગ અહેવાલો, સ્થાનિક સ્ત્રોતો, પીડિત પરિવારો અને પ્રત્યક્ષદર્શીઓના નિવેદનોને પણ તપાસના દાયરામાં લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે; અને મોહમ્મદ અખલાક, નાસિર-જુનૈદ, પહેલું ખાન, રકબર અને મઝલૂમ અન્સારી જેવી કેટલીક ચર્ચાસ્પદ લિંચિંગની ઘટનાઓનું ખૂબ વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

પુસ્તકની તૈયારીમાં પ્રતિષ્ઠિત અખબારો, ડિજિટલ માધ્યમો, માનવ અધિકાર સંગઠનોના ફેક્ટ-ફાઇન્ડિંગ અહેવાલો, સ્થાનિક સ્ત્રોતો, પીડિત પરિવારો તથા પ્રત્યક્ષદર્શીઓના નિવેદનો અને અદાલતી કાર્યવાહીની વિગતોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે; તેમજ દિલ્હીના અખબારો, વિવિધ સમાચાર માધ્યમો અને સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ્સની ઝીણવટભરી તપાસ કરીને ઘટનાઓ એકત્રિત કરવામાં આવી છે. સંસાધનોની મર્યાદાને કારણે દેશના દરેક પોલીસ સ્ટેશન, દરેક સ્થાનિક અખબાર અને વિવિધ પ્રાદેશિક ભાષાઓના સ્ત્રોતો સુધી પહોંચવું શક્ય ન હોવાનો સ્વીકાર પણ કરવામાં આવ્યો છે. આ સ્વીકાર પુસ્તકની સંશોધનાત્મક પ્રામાણિકતા દર્શાવે છે. આ જ રીતે પોલીસ કે જેલમાં થતાં મોતો (કસ્ટોડિયલ ડેથ્સ) અને એન્કાઉન્ટરોને આ અભ્યાસથી અલગ રાખવાની બાબત પણ નોંધપાત્ર છે; તેમને એક અલગ સંશોધનનો વિષય બનાવવાની વાત કરવામાં આવી છે. આ મર્યાદા સ્પષ્ટ કરે છે કે પુસ્તકમાં “ટોળાની હિંસા”નો અર્થ એક ચોક્કસ ક્ષેત્રમાં આવતી ઘટનાઓ છે, ભારતમાં થતાં દરેક ગેરકાયદેસર કે શંકાસ્પદ મૃત્યુ નહીં.

પુસ્તકના કથાનકમાં વર્ષ ૨૦૧૪ એક નિર્ણાયક વળાંક સમાન છે. સંશોધકના મતે, મે ૨૦૧૪માં ભારતીય જનતા પાર્ટી સત્તા પર આવ્યા પછી મોબ લિંચિંગમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હતો—ખાસ કરીને મુસ્લિમો વિરુદ્ધની હિંસામાં; અને આ વલણને હિન્દુત્વની રાજનીતિ, ગૌરક્ષાના નામે સક્રિય જૂથો, પોલીસની નિષ્ક્રિયતા અને અમુક સંજોગોમાં ગુનેગારોને મળતા રાજકીય તેમજ સામાજિક રક્ષણ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. પુસ્તકના પરિચય અને પ્રસ્તાવનામાં ટોળાની હિંસાને એક “નવા પ્રકારનો આતંકવાદ” ગણાવવામાં આવ્યો છે અને “લિંચિસ્તાન” જેવો શબ્દપ્રયોગ પણ કરવામાં આવ્યો છે. ડૉ. ઝફરુલ ઇસ્લામના મતે મોબ લિંચિંગ એ માત્ર કેટલાક બેકાબૂ લોકોનું કૃત્ય નથી, પરંતુ કેટલીક ઘટનાઓ એવા વાતાવરણનું પ્રતીક છે જેમાં ભયનો સામાજિક સ્તરે રાજકીય હેતુઓ માટે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

૨૦૧૪ના વર્ષને ભારતમાં ટોળાની હિંસા કે સામૂહિક હત્યાઓના વ્યાપક ઐતિહાસિક સંદર્ભમાં જોઈએ તો, ભારતના ભાગલા વખતે મોટા પાયે થયેલાં રમખાણો, ૧૯૮૪ની શીખ વિરોધી હિંસા, ૨૦૦૨ની ગુજરાત હિંસા અને તે પહેલાં તથા પછી બનેલી અનેક કોમી ઘટનાઓ યાદ અપાવે છે કે ટોળાશાહી, કોમવાદ અને સામૂહિક હિંસા ભારતીય ઇતિહાસમાં ૨૦૧૪ પહેલાં પણ મોજૂદ હતાં. તેથી ૨૦૧૪ને એક રાજકીય, સામાજિક કે પ્રચાર માધ્યમોના વળાંક તરીકે જોવો એ વધુ સંતુલિત અર્થઘટન છે, ટોળાની હિંસાના જન્મવર્ષ તરીકે નહીં.

આ જ સંદર્ભમાં, અમેરિકામાં આફ્રિકન-અમેરિકનો સામે થયેલી ઐતિહાસિક લિંચિંગ સાથે તેની સરખામણી કરવામાં આવી છે અને ઇડા બી. વેલ્સ-બાર્નેટના એ અર્થઘટનને રજૂ કરવામાં આવ્યું છે કે આવી હત્યાઓનો હેતુ માત્ર એક વ્યક્તિને ખતમ કરવાનો નથી હોતો, પરંતુ સમગ્ર સમુદાયમાં ભય પેદા કરવાનો અને તેમની સ્વતંત્રતાની સીમાઓ બાંધી દેવાનો હોય છે. ભારતીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં આ પુસ્તક એ જ વિચારને મુસ્લિમો અને અન્ય લઘુમતીઓ સામે થતી ટોળાની હિંસા પર લાગુ કરે છે. આ તુલનાત્મક દૃષ્ટિકોણ એટલા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે મોબ લિંચિંગને માત્ર હત્યાની એક ઘટના તરીકે જોવાને બદલે સામૂહિક ભય, સામાજિક દબાણ અને સત્તા પ્રદર્શનના સંદર્ભમાં જોવાનો પ્રયાસ કરે છે.

પુસ્તકના ચાર્ટ્સ આ જટિલ પરિસ્થિતિને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે. મે ૨૦૨૪ સુધીના ચાર્ટ અનુસાર, દસ્તાવેજીકૃત ઘટનાઓમાં હિન્દુ પીડિતોના મોતોની સંખ્યા ૭૮૭ છે, જ્યારે મુસ્લિમ પીડિતોના મોતો ૩૭૨ નોંધાયા છે. આ ઉપરાંત દલિતોના ૮૫, આદિવાસીઓના ૩૧, શીખોના ૧૭, ખ્રિસ્તીઓના ૧૪, પોલીસ-સૈન્ય કે સરકારી કર્મચારીઓના ૧૪ અને અજ્ઞાત ઓળખ ધરાવતા ૧૦૨ વ્યક્તિઓના મોત નોંધાયા છે; અન્ય પરચૂરણ શ્રેણીઓને ઉમેરીને આ દસ વર્ષમાં ટોળાની હિંસામાં થયેલા માનવ મોતોની કુલ સંખ્યા આશરે ૧,૪૪૬ થાય છે. ત્રણ પ્રાણીઓના મોતો પણ અલગથી નોંધાયા છે. પુસ્તક પોતે સ્પષ્ટ કરે છે કે આ તેના અભ્યાસમાં નોંધાયેલી ઘટનાઓ અને જાનહાનિનો એવો રેકોર્ડ છે જે ચોક્કસ ક્ષેત્રમાં રિપોર્ટ થયો હતો, તેથી વાસ્તવિક સંખ્યા આના કરતાં ઘણી વધારે હોઈ શકે છે.

પુસ્તકની સ્પષ્ટતા મુજબ હિન્દુ પીડિતોની મોટી સંખ્યા ચોરીના આરોપો, ઝઘડા, મિલકત વિવાદ, જાદુટોણાની શંકા, અંગત અદાવત અને રોડ રેજ (રસ્તા પર થતા ઝઘડા) જેવા કિસ્સાઓમાં માર્યા ગયા હતા; જ્યારે મુસ્લિમ પીડિતોની ઘટનાઓમાં ધાર્મિક ઓળખ, પહેરવેશ/દેખાવ, ગાય કે બીફ સંબંધિત આરોપો મુખ્ય રહ્યા હતા. આ વિગતો પુસ્તકના આંકડા અને ઘટનાઓ પાછળના કારણોને સમજવામાં મદદ કરે છે: એક તરફ આ દસ્તાવેજ મુસ્લિમો સામેની ઓળખ આધારિત અને કોમી હિંસાને એક વિશિષ્ટ રાજકીય વલણ તરીકે સામે લાવે છે, તો બીજી તરફ તેના આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતમાં ટોળાની હિંસા સમગ્ર રીતે માત્ર એક જ ધાર્મિક જૂથ પૂરતી સીમિત નથી અને તેના પ્રેરક પરિબળો પણ અનેકવિધ છે.

ઘટનાઓ પાછળના કારણોના ચાર્ટ પરથી આ બાબત વધુ સ્પષ્ટ થાય છે: ૫૭૧ ઘટનાઓ સામાન્ય મારામારી, રોડ રેજ કે સામાન્ય ઝઘડા સંબંધિત નોંધાયેલી છે; ચોરીના આરોપ સંબંધિત ૨૮૪ ઘટનાઓ છે; જૂની અદાવત કે રાજકીય દુશ્મનાવટની ૧૬૯; આંતરધર્મીય લગ્ન કે પ્રેમ સંબંધોના ૧૪૧; ધાર્મિક ઓળખ (મુખ્યત્વે મુસ્લિમ હોવાના આધારે) ૮૯; બાળક ચોરીની શંકાના ૫૩; ગાય કે ભેંસની દાણચોરી સંબંધિત ૫૭; બીફ કે ગૌહત્યાના આરોપ સંબંધિત ૫૩; અને જાદુટોણાના આરોપ સંબંધિત ૫૦ બનાવો નોંધાયા છે. આમ, પુસ્તક દ્વારા આપવામાં આવેલા આંકડા જ દર્શાવે છે કે ગાય, બીફ કે ધર્મ સંબંધિત ઘટનાઓ અત્યંત ગંભીર અને કેટલીકવાર સ્પષ્ટપણે કોમી સ્વરૂપની હોવા છતાં, તે સમગ્ર ચિત્રનો એક હિસ્સો માત્ર છે. આ આંકડા એ તરફ પણ નિર્દેશ કરે છે કે ભારતમાં ટોળાની હિંસા પાછળ ધાર્મિક પૂર્વગ્રહ ઉપરાંત સામાજિક, વ્યક્તિગત અને રાજકીય પરિબળો પણ સમાન રીતે જવાબદાર છે.

રાજ્યવાર વર્ગીકરણ પણ રસપ્રદ છે: ઉત્તર પ્રદેશ ૪૨૨ ઘટનાઓ સાથે ટોચ પર છે, ત્યારબાદ દિલ્હી ૨૯૬, બિહાર ૧૭૩, હરિયાણા ૧૦૦, રાજસ્થાન ૯૭, મહારાષ્ટ્ર ૯૪, મધ્ય પ્રદેશ ૯૨ અને ઝારખંડ ૭૧ ઘટનાઓ સાથે આવે છે. દિલ્હીની ૨૯૬ ઘટનાઓ ખાસ ધ્યાન ખેંચે તેવી છે, કારણ કે રાષ્ટ્રીય રાજધાની અને તુલનાત્મક રીતે મર્યાદિત ભૌગોલિક વિસ્તારમાં નોંધાયેલી આ સંખ્યા ઘણા મોટા રાજ્યો કરતાં વધુ છે. આવા આંકડાઓનું વિશ્લેષણ કરતી વખતે વસ્તી, શહેરી ગીચતા, મીડિયાની સક્રિયતા, રિપોર્ટિંગની સુલભતા, પોલીસ સુધીની પહોંચ અને ઘટનાઓ દસ્તાવેજીકરણ થવાની શક્યતાઓ જેવા પરિબળોને પણ ધ્યાનમાં રાખવા જરૂરી છે.

આંકડાઓની આ જટિલતા ભારતીય સમાજમાં ટોળું કાયદો પોતાના હાથમાં લેવા કેમ પ્રેરાય છે તેવા સામાન્ય સામાજિક કારણો પર વિચાર કરવા પ્રેરે છે. જો ૫૭૧ ઘટનાઓ સામાન્ય લડાઈ, રોડ રેજ કે ઝઘડાઓથી અને ૨૮૪ ચોરીના આરોપોથી સંબંધિત હોય, તો એ પ્રશ્ન પણ મહત્ત્વનો છે કે ભારતીય સમાજમાં લોકોને કાયદો હાથમાં લેવા માટે કયા સામાજિક પરિબળો પ્રેરિત કરે છે? જો ધાર્મિક ઓળખના આધારે મુસ્લિમો સામે ૮૯ ઘટનાઓ, ગાય કે ભેંસની દાણચોરી અંગે ૫૭ અને બીફ કે ગૌહત્યાના આરોપો અંગે ૫૩ ઘટનાઓ નોંધાઈ હોય, તો આ ચોક્કસ ઘટનાઓનું સ્વરૂપ શું છે? તેમાં ધાર્મિક પૂર્વગ્રહ કઈ હદ સુધી મુખ્ય પ્રેરક હતો અને તે અન્ય વિવાદો સાથે કેવી રીતે જોડાયેલો હતો? તેવી જ રીતે વિવિધ વર્ગો સામે ટોળાની હિંસાના પ્રેરકબળો અલગ-અલગ છે કે કેમ, તે પણ ઊંડા સંશોધનનો વિષય હોઈ શકે છે.

તેવી જ રીતે હિન્દુ પીડિતોની સંખ્યા મુસ્લિમો કરતાં વધુ હોવાનો મુદ્દો માત્ર એક આંકડાકીય આશ્ચર્ય નથી, પરંતુ એક સંશોધનાત્મક પાસું છે. આ આંકડો દર્શાવે છે કે પુસ્તકમાં સંકલિત સંગ્રહ અનુસાર ટોળાની હિંસા માત્ર મુસ્લિમો પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તેના પરથી એવો નિષ્કર્ષ પણ ન કાઢી શકાય કે મુસ્લિમો વિરુદ્ધ થતી ઓળખ આધારિત હિંસાનું સ્વરૂપ કે તેની ગંભીરતા ઓછી છે. બંને બાબતો એકસાથે સાચી હોઈ શકે છે: ભારતમાં ટોળાની હિંસા સમગ્ર રીતે ધર્મથી પર પણ છે, અને તેની અંદર મુસ્લિમો કે અન્ય લઘુમતીઓને તેમની ઓળખના આધારે નિશાન બનાવવાનું એક ચોક્કસ અને ગંભીર વલણ પણ મોજૂદ છે. એક સંતુલિત અભ્યાસ આ બંને વાસ્તવિકતાઓને ધ્યાનમાં રાખશે.

પુસ્તકના કેટલાક પાસાંઓ એ તરફ નિર્દેશ કરે છે કે સંશોધકે દરેક ઘટનાને માત્ર ધાર્મિક દૃષ્ટિકોણથી વર્ગીકૃત કરવાને બદલે અનેકવિધ પ્રેરકબળોને અલગ-અલગ દર્શાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. માનવ મોતોથી અલગ ત્રણ પ્રાણીઓના મોતોને અલગથી નોંધવા, “મુસ્લિમ હિંસા”, “નક્સલ હિંસા”, “દહેજ” અને “રાજકીય હિંસા” જેવી અલગ શ્રેણીઓ બનાવવી એ આ વલણનું ઉદાહરણ છે. આ વર્ગીકરણ પોતે જ એક એવી વ્યાપક સમસ્યા તરફ ઈશારો કરે છે જેમાં ધાર્મિક પૂર્વગ્રહ, સામાજિક વિવાદો, અફવાઓ, અંગત અદાવત, રાજકીય હરીફાઈ અને કાયદાભંગના અન્ય પરિબળો એકબીજાથી અલગ પણ છે અને અમુક સંજોગોમાં એકબીજા સાથે ભળી પણ જાય છે.

પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં પુણેમાં મોહસિન શેખની ૨૦૧૪ની હત્યા, દાદરીમાં મોહમ્મદ અખલાકની ૨૦૧૫ની હત્યા, પહેલું ખાન, રકબર ઉર્ફે અકબર ખાન અને અલીમુદ્દીન અન્સારી જેવી ઘટનાઓ વિશેષરૂપે ઉલ્લેખનીય છે. ગાય, બીફ કે ગૌરક્ષાના નામે થયેલી આ ઘટનાઓ પુસ્તકના મુખ્ય તર્કનો મહત્ત્વનો ભાગ છે. દાદરીની ઘટનાને એટલી મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી છે કે તેને અલગ ફેક્ટ-ફાઇન્ડિંગ રિપોર્ટ સ્વરૂપે પરિશિષ્ટ (appendix) તરીકે સામેલ કરવામાં આવી છે. આ જ રીતે પુસ્તકમાં કેટલાક કેસોમાં પાછળથી થયેલી અદાલતી કાર્યવાહી, જામીન, સાક્ષીઓની સમસ્યાઓ, કેસોની ધીમી ગતિ અને કેટલીક જગ્યાએ કેસ પાછા ખેંચવાના પ્રયાસોનો ઉલ્લેખ પણ છે. મોહમ્મદ અખલાકના કેસની કેટલીક તાજી વિગતો ૨૦૨૬ સુધી પહોંચતી દેખાય છે, જોકે પુસ્તકનું શીર્ષક ૨૦૧૪ થી ૨૦૨૪ના રેકોર્ડનું છે. આ દૃષ્ટિએ પુસ્તકમાં કેટલાક કેસોમાં પાછળથી થયેલી કાનૂની પ્રગતિનો રેકોર્ડ પણ સામેલ છે.

પુસ્તકમાં રાજ્યની સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને પોલીસ અને વહીવટીતંત્રની ભૂમિકા પર પણ ચર્ચા કરવામાં આવી છે. કેટલીક ઘટનાઓમાં એવો આક્ષેપ સામે આવે છે કે પોલીસે ઇજાગ્રસ્ત પીડિતોની તાત્કાલિક સારવાર કરવાને બદલે પશુઓને પ્રાથમિકતા આપી, ક્યાંક મૃતકના પરિવારને કાનૂની દસ્તાવેજો મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી, ક્યાંક સાક્ષીઓ પર દબાણ અને ધમકીની ફરિયાદો ઊઠી, અને ક્યાંક આરોપીઓને ઝડપથી મળેલા જામીન કે તેમની સાથેની રાજકીય સહાનુભૂતિએ ન્યાય પ્રક્રિયા સામે સવાલો ઊભા કર્યા. અલીમુદ્દીન અન્સારી કેસના સંદર્ભમાં કેન્દ્રીય મંત્રી જયંત સિન્હા દ્વારા જામીન પર છૂટેલા આરોપીઓનું સ્વાગત કરવા અને તેમને આર્થિક મદદ કરવાનો ઉલ્લેખ પણ પુસ્તકમાં છે, જેને પુસ્તક એ તર્કના સમર્થનમાં રજૂ કરે છે કે જ્યારે રાજકીય કે સામાજિક વગ કાયદાની પ્રક્રિયા પર હાવી થઈ જાય ત્યારે ટોળાની હિંસા સામેની કાનૂની કાર્યવાહી નબળી પડી જાય છે.

આ જ કાનૂની પૃષ્ઠભૂમિમાં સુપ્રીમ કોર્ટની ૨૦૧૮ની માર્ગદર્શિકા પણ પુસ્તકની મુખ્ય ચર્ચાઓમાં સામેલ છે. નાગરિક સમાજ દ્વારા પ્રસ્તાવિત કાયદા “માસ્કા” (RASUKA – માનવ સુરક્ષા કાનૂન) જેવા પ્રસ્તાવોનો ઉલ્લેખ પણ આવે છે, જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળ સહિતના કેટલાક રાજ્યોમાં લિંચિંગ વિરોધી કાયદા ઘડવાના પ્રયાસોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે. પુસ્તકની માંગણી એક એવા મજબૂત વિશેષ કાયદાની છે જે ટોળા દ્વારા થતી હત્યા અને હિંસાને સ્પષ્ટપણે વ્યાખ્યાયિત કરે, પોલીસ અને વહીવટીતંત્રની જવાબદારી નક્કી કરે, પીડિતો અને સાક્ષીઓને સુરક્ષા આપે અને રાજકીય દખલગીરીની શક્યતાઓ નાબૂદ કરે. નવા ફોજદારી કાયદાકીય માળખા, ખાસ કરીને ‘ભારતીય ન્યાય સંહિતા’ (BNS) વિશે પણ પુસ્તકનું વલણ એવું છે કે ટોળાની હિંસાનો સામનો કરવા માટે ચોક્કસ અને અસરકારક કાયદો હજુ પણ જરૂરી છે.

પુસ્તકમાં ઘણા મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો ઉપસ્થિત કરવામાં આવ્યા છે: જો કોઈ વ્યક્તિ પર ચોરી, હત્યા, ગૌ-તસ્કરી, ધાર્મિક ગુનો કે અન્ય કોઈ ગુનાનો આરોપ હોય તો પણ તેને સજા કરવાનો અધિકાર ટોળાને નથી. ગુનો નક્કી કરવાનું કામ અદાલત કરશે, સજા અદાલત આપશે અને કાયદો બધા માટે સમાન રહેશે. આરોપ એ ગુનો નથી અને શંકા એ સજા નથી. એક સભ્ય સમાજમાં રસ્તા પર ઊભેલું ટોળું કોઈ વ્યક્તિને ન તો ગુનેગાર ઠેરવી શકે કે ન તો સજા આપી શકે. આ દૃષ્ટિએ આ પુસ્તક કાયદાના શાસનના મૂળભૂત સિદ્ધાંતની યાદ અપાવે છે. જો આ સિદ્ધાંતને વાસ્તવમાં સાર્વત્રિક બનાવી દેવામાં આવે તો મોબ લિંચિંગ સામેની લડાઈ માત્ર મુસ્લિમો, હિન્દુઓ, દલિતો, ખ્રિસ્તીઓ કે કોઈ એક જૂથ પૂરતી સીમિત નથી રહેતી, પરંતુ તે માનવીય ગૌરવ અને કાયદાના શાસનની સહિયારી લડાઈ બની જાય છે.

પુસ્તકમાં સોશિયલ મીડિયાની ભૂમિકા પર પણ વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. આજે કોઈ ઘટનાનો વીડિયો બનાવવો, તેને તાત્કાલિક વાયરલ કરવો અને હિંસાને એક પ્રકારના તમાશા કે ગર્વભર્યા પ્રદર્શનમાં ફેરવી દેવી એ બાબત ભૂતકાળની ટોળાની હિંસાથી એક મોટો તફાવત ઊભો કરે છે. પુસ્તક અનુસાર, કેટલાક હત્યારાઓ કે હુમલાખોરો પોતાના કૃત્યોના વીડિયો બનાવે છે અને સોશિયલ મીડિયા પર પ્રસારિત કરે છે. અફવાઓ, ખોટા સમાચારો (ફેક ન્યૂઝ), નફરતભર્યા ભાષણો અને ભડકાઉ સામગ્રી ગણતરીની ક્ષણોમાં વિશાળ વર્ગ સુધી પહોંચી જાય છે અને સામાન્ય શંકાને પણ સામૂહિક હિંસામાં પલટી નાખે છે. આ સમસ્યા માત્ર ધાર્મિક હિંસા પૂરતી સીમિત નથી; બાળક ચોરી, પશુ ચોરી, લૂંટફાટ, જાદુટોણા અને અન્ય અફવાઓ દ્વારા પણ ટોળું આ માહિતીપ્રદ વાતાવરણમાંથી બળ મેળવે છે. તેથી ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સની જવાબદારી, મીડિયા સાક્ષરતા અને અફવાઓનું સમયસર ખંડન એ લિંચિંગ વિરોધી કોઈપણ સર્વગ્રાહી નીતિનો અનિવાર્ય ભાગ હોવો જોઈએ.

મીડિયાની ભૂમિકા પરનું પ્રકરણ પણ આ સંદર્ભમાં અત્યંત મહત્ત્વનું છે. તેમાં એ બાબત સામે આવે છે કે કેટલીક મીડિયા સંસ્થાઓ પોતાના અંગ્રેજી, હિન્દી અને ઉર્દૂ અખબારોમાં એક જ ઘટનાને અલગ અંદાજ અને અલગ ભાષા સાથે રજૂ કરે છે. કેટલીક સંવેદનશીલ અને કોમી બાબતોમાં પોલીસ પ્રેસ નોટ કે અપ્રમાણિત માહિતીની યોગ્ય તપાસ કર્યા વિના પ્રસારિત કરવાની, વાચકોની લાગણીઓ ભડકાવવાની, સનસનાટી પેદા કરવાની અને ચોક્કસ લક્ષિત વાચકોને ખુશ કરવા માટે પત્રકારત્વના સિદ્ધાંતો નેવે મૂકવાની ફરિયાદો પણ નોંધાયેલી છે. ભાષાની પસંદગી, શબ્દોની રચના અને સમાચારની ગોઠવણ દ્વારા કોઈ ચોક્કસ ધાર્મિક કે સામાજિક જૂથ વિશે એક ખાસ છાપ ઊભી કરવાનો મુદ્દો પણ ચર્ચામાં આવે છે. લઘુમતીઓ, ખાસ કરીને મુસ્લિમોના પ્રશ્નોને ક્યારેક નજરઅંદાજ કરવા તો ક્યારેક નકારાત્મક કે પૂર્વગ્રહયુક્ત દૃષ્ટિકોણથી રજૂ કરવાનો ઉલ્લેખ પણ પુસ્તકમાં મોજૂદ છે.

તેવી જ રીતે યુવાનો, બેરોજગારી અને રાજકીય-વૈચારિક સંગઠનો વચ્ચેના પરસ્પર સંબંધો પર પણ પુસ્તકમાં ચર્ચા જોવા મળે છે. તેમાં ‘ગૌરક્ષકો’, બજરંગ દળ અને અન્ય કટ્ટરપંથી જૂથોના સંદર્ભમાં એવો પક્ષ રજૂ થયો છે કે આર્થિક વંચિતતા, બેરોજગારી અને રાજકીય-વૈચારિક સંગઠન કેટલાક યુવાનોને હિંસા માટે ઉપલબ્ધ માનવબળમાં ફેરવી શકે છે. શસ્ત્રોનું પ્રદર્શન અને શસ્ત્રપૂજા જેવા આયોજનોને પણ પુસ્તક એક એવા વ્યાપક સાંસ્કૃતિક વાતાવરણ સાથે જોડે છે જેમાં હિંસાને સામાન્ય કે ગૌરવપૂર્ણ કૃત્ય માનવાનું વલણ પેદા થઈ શકે છે. એ પ્રશ્ન તો મહત્ત્વનો છે જ કે બેરોજગારી, યુવાનોનું રાજકીય સંગઠન, સોશિયલ મીડિયા અને નફરતભર્યા નિવેદનો સાથે મળીને સામૂહિક હિંસાને કેવી રીતે જન્મ આપે છે. પુસ્તકમાં એ પણ વિગતવાર સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે કથિત ગૌરક્ષકોએ ગૌરક્ષાના નામે અબજો રૂપિયાના પશુઓ અને પશુ વેપારીઓ તેમજ ટ્રક ડ્રાઇવરો પાસેથી પુષ્કળ નાણાં લૂંટી લીધા હતા.

પુસ્તકનું માનવીય પાસું તેના શુષ્ક આંકડાઓને એક જુદો જ અર્થ આપે છે. આસનસોલ (પશ્ચિમ બંગાળ)ના મૌલાના ઇમદાદુલ્લાહ રશીદીની ઘટના આ સંદર્ભમાં અત્યંત ભાવુક ઉદાહરણ છે. એક હિન્દુ કટ્ટરપંથી ટોળા દ્વારા તેમના સોળ વર્ષના પુત્ર મોહમ્મદ સિબગતુલ્લાહની હત્યા અને લાશ સળગાવી દેવા છતાં, તેમણે બદલો લેવાને બદલે શાંતિ અને સંયમની અપીલ કરી હતી અને કહ્યું હતું કે ઇસ્લામ વેરભાવને બદલે ધીરજ અને માફીની શીખ આપે છે. તેમણે જાહેરાત કરી હતી કે જો મુસ્લિમો હિંસા આચરશે તો તેઓ શહેર છોડીને ચાલ્યા જશે. તેવી જ રીતે ૨૨ મે ૨૦૧૮ના રોજ દેહરાદૂનમાં એક શીખ પોલીસ અધિકારીએ પોતાના જીવના જોખમે એક મુસ્લિમ યુવકને હિન્દુ ટોળાથી બચાવ્યો હતો. આ પ્રકારની ઘટનાઓ આપણને યાદ અપાવે છે કે સામૂહિક નફરતની સામે માનવીય નૈતિકતાની સાચી કસોટી ત્યારે જ થાય છે જ્યારે માણસે સાચા અને ખોટા વચ્ચે તાત્કાલિક કોઈ એકની પસંદગી કરવાની હોય છે.

પુસ્તકના પ્રકાશનનું વર્ષ પણ એક ધ્યાન ખેંચે તેવું પાસું છે. પુસ્તક ૨૦૨૬માં પ્રકાશિત થયું છે, જ્યારે શીર્ષક મુજબ તે ૨૦૧૪ થી ૨૦૨૪નો રેકોર્ડ રજૂ કરે છે. તેમાં કેટલાક મહત્ત્વપૂર્ણ કેસોની પછીની પ્રગતિ પણ સામેલ છે, ખાસ કરીને મોહમ્મદ અખલાકના કેસ સંબંધિત ૨૦૨૬ સુધીની માહિતી નોંધાયેલી છે. આ રીતે પુસ્તકનો મૂળ ઐતિહાસિક સમયગાળો એક દાયકાનો છે, પરંતુ તેની કેટલીક કાનૂની અને વાસ્તવિક માહિતીઓ તે દાયરાથી આગળ વધે છે.

પુસ્તકનું સંકલન કરતી વખતે ડૉ. ઝફરુલ ઇસ્લામ ખાનને વેઠવી પડેલી અંગત મુશ્કેલીઓ વિશે પુસ્તકમાં કોઈ વિગતવાર વર્ણન નથી. પરંતુ હું પોતે તેનો સાક્ષી રહ્યો હોવાથી એ વાત સારી રીતે જાણું છું કે ડૉક્ટર સાહેબે આ પુસ્તકનું સંકલન કેટલી સખત મહેનત અને ધીરજભર્યા કપરા સમયમાંથી પસાર થઈને કર્યું છે.

આ તબક્કે મને મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ (રહ.)ના કુરાન તફસીર ગ્રંથ “તરજુમાનુલ કુરાન”ની યાદ આવે છે. મૌલાનાએ ૧૯૧૫-૧૯૧૬ની આસપાસ આ કાર્ય શરૂ કર્યું હતું. બ્રિટિશ સરકારે તેમના ઘર અને પ્રેસ પર વારંવાર દરોડા પાડ્યા, હસ્તપ્રતો જપ્ત કરી, અને ગુપ્તચર વિભાગ સાથે સંકળાયેલા સર ચાર્લ્સ ક્લેવલેન્ડે અંગત રસ દાખવીને અનુવાદ અને તફસીરની હસ્તપ્રતો ફરીથી કબજે કરી લીધી હતી. કેટલાક દસ્તાવેજો ક્ષતિગ્રસ્ત હાલતમાં પાછા મળ્યા અથવા તો બિલકુલ ન મળ્યા. આટલું થવા છતાં મૌલાનાએ હિંમત ન હારી, નવેસરથી કામ શરૂ કર્યું અને પંદર વર્ષના સંઘર્ષ પછી ૧૯૩૦માં પહેલો ભાગ અને ૧૯૩૬માં બીજો ભાગ પ્રકાશિત કર્યો.

જો આ જ રીતે ડૉ. ઝફરુલ ઇસ્લામ ખાનના જીવનને જોવામાં આવે તો તેમની સાથે પણ લગભગ આવું જ વલણ થતું રહ્યું છે. ‘ધ મિલી ગેઝેટ’ની શરૂઆત (વર્ષ ૨૦૦૦)થી જ તેમને જાનથી મારી નાખવાની ધમકીઓ મળતી રહી છે. મે ૨૦૦૪માં એક વ્યક્તિએ ઈમેલ દ્વારા ખુલ્લી ધમકી આપી હતી કે “હિટ સ્ક્વોડ મોકલવામાં આવશે” અને “તમે બધા જલ્દી મરી જશો”. ૨૦૧૬માં આયુષ મંત્રાલય પર અહેવાલ પ્રકાશિત થયા પછી પત્રકારની ધરપકડ કરવામાં આવી, પ્રેસ કાઉન્સિલે નોટિસ જારી કરી અને દિલ્હી પોલીસે અખબારનું ડિક્લેરેશન રદ કરવાની નોટિસ મોકલી હતી. એપ્રિલ-મે ૨૦૨૦માં સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ બદલ દેશદ્રોહનો કેસ દાખલ થયો, ઘર પર દરોડો પડ્યો, મોબાઈલ અને લેપટોપ જપ્ત કરવામાં આવ્યા અને ધરપકડનો પ્રયાસ થયો. ઓક્ટોબર ૨૦૨૦માં એન.આઈ.એ. (NIA)એ દીવાલ કૂદીને ડૉ. ઝફરુલ ઇસ્લામના ઘર અને ‘ચેરિટી એલાયન્સ’ની ઓફિસ પર દરોડો પાડ્યો, દસ્તાવેજો, ઘણા લેપટોપ, અસંખ્ય હાર્ડ ડ્રાઇવ્સ, કાગળો અને રોકડ રકમ જપ્ત કરી લીધી. આજ સુધી કોઈ કેસ ચાલ્યો નથી, છતાં જપ્ત કરાયેલો સામાન પણ પાછો મળ્યો નથી.

આવા સંજોગોમાં સામાન્ય માણસ તૂટી જાય છે અને બધું પડતું મૂકીને બેસી જાય છે, પરંતુ ડૉ. ઝફરુલ ઇસ્લામ ખાને હિંમત ન હારી. તેમણે આટલું મોટું અને મહેનત માંગી લે તેવું કાર્ય એકલે હાથે કરી બતાવ્યું, જે આજ સુધી કોઈ મોટી સંસ્થા પણ કરી શકી નથી. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં આ પુસ્તકની મહેનતને જોઈએ તો તેના આશરે સાડા સાતસો પાનાં માત્ર કાગળ પર છપાયેલા પૃષ્ઠો નથી રહેતાં, પરંતુ તે અડગ સંકલ્પ, દૃઢતા, અવિરત પરિશ્રમ અને દસ્તાવેજીકરણનું પ્રતીક બની જાય છે.

અને કદાચ આ જ આ પુસ્તકનું સૌથી મોટું મહત્ત્વ છે. આ માત્ર ટોળા દ્વારા માર્યા ગયેલા લોકોનો રેકોર્ડ નથી, પરંતુ એ પ્રશ્નનો પણ રેકોર્ડ છે કે એક સમાજ પોતાના કાયદા, પોતાના અંતરાત્મા અને પોતાની માનવતા સાથે ક્યાં ઊભો છે. આ પુસ્તકને આ જ પ્રશ્ન સાથે વાંચવું જોઈએ—ખુલ્લી આંખે અને પૂર્ણ માનવીય સંવેદનશીલતા સાથે. તેના આંકડાઓને અન્ય સરકારી, અદાલતી, પત્રકારત્વ અને સંશોધનાત્મક સ્ત્રોતો દ્વારા ચકાસી શકાય છે, તેના દાવાઓ પર શૈક્ષણિક ચર્ચા થઈ શકે છે અને જ્યાં ચિત્ર અધૂરું જણાય ત્યાં વધુ સંશોધન દ્વારા તેને પૂર્ણ કરી શકાય છે. પરંતુ એક સત્ય અટલ રહે છે: ટોળા દ્વારા કોઈપણ માણસનો જીવ લેવો—પછી ભલે તે કોઈપણ ધર્મ, જ્ઞાતિ કે વર્ગનો હોય—તે કાયદો અને માનવતા બંનેનો પરાજય છે. એક એવો સમાજ જે આ વાસ્તવિકતાનો સ્વીકાર કરે અને ન્યાયને ટોળા પાસેથી પાછો અદાલતના હાથમાં સોંપે, તે જ પોતાના લોકશાહી ભવિષ્યને સુરક્ષિત રાખી શકે છે.

અનુવાદ : હિદાયત પરમાર