ક્યારેય થોભીને વિચાર્યું છે કે દિવસભરની દોડધામમાં તમે પોતાના માટે કેટલો સમય બચાવી રાખ્યો છે?
સવારે આંખ ખૂલતાંની સાથે જ હાથ ફોન તરફ વળી જાય છે. પછી કામની ચિંતા, ઘરની જવાબદારીઓ, અને રાત સુધી થાકનો લાંબો સિલસિલો. શાળા-કૉલેજનો યુવાન ગુણોની દોડમાં છે, નોકરી કરનાર જુવાન પગાર અને પ્રગતિના વિચારમાં ડૂબેલો છે, અને ઘર ચલાવતા માતા-પિતા બાળકોના ઉજ્જવળ ભવિષ્ય માટે દિવસ-રાત મહેનત કરે છે. આપણે બધા ચાલી રહ્યા છીએ, પણ આ વિચારવાની ફુરસદ ઓછી જ મળે છે કે આખરે આપણે કઈ તરફ જઈ રહ્યા છીએ.
આજની રફ્તારમાં દરેક વસ્તુ તરત જોઈએ છે. પરિણામ પણ તરત, જવાબ પણ તરત, ખુશી પણ તરત. અને જ્યારે બીજાની સફળતા સામે ચમકે છે, ત્યારે આપણી મહેનત નાની લાગવા માંડે છે. કેટલી વાર એવું બન્યું છે કે કંઈક મેળવી લીધા પછી પણ દિલમાં એક અધૂરપ બાકી રહી ગઈ હોય? મંઝિલ મળી ગઈ, છતાં સફર પૂરી થઈ હોય એવો અહેસાસ ન થયો.
મોબાઇલ અને સોશિયલ મીડિયાએ સગવડો આપી છે, પણ તેણે ખાલી બેસવાનો સુકૂન પણ આપણી પાસેથી છીનવી લીધો છે. હવે થોડી ક્ષણો એકલા બેસવું પણ અજીબ લાગવા માંડ્યું છે, જાણે કંઈક છૂટી રહ્યું હોય. સવાલ ટેક્નોલોજીનો નથી. સવાલ એ છે કે આપણે તેનો ઉપયોગ કરીએ છીએ, કે તે આપણો ઉપયોગ કરે છે?
ઘરની અંદર પણ આ જ રફ્તાર પોતાની અસર બતાવે છે. એક જ છત નીચે રહેતા લોકો એકબીજા માટે સમય ઓછો પામે છે. નાની-નાની વાતો પર ચીડ, વધતી અપેક્ષાઓ અને પોતાની વાત મનાવવાની જીદ ક્યારેક આખા ઘરનું વાતાવરણ બેચેન બનાવી દે છે. પરિવાર ફક્ત જવાબદારીઓ નિભાવવાનું નામ નથી, પણ એકબીજાને સમજવા, સાંભળવા અને મુશ્કેલ સમયમાં સહારો બનવાનું નામ છે.
સબરનો અર્થ ફક્ત રાહ જોવી એટલો નથી. ક્યારેક ચૂપ રહી જવું, ક્યારેક માફ કરી દેવું, અને ક્યારેક પોતાની વાત પાછળ રાખીને કોઈ પોતાનાની ખુશીનો ખ્યાલ રાખવો, એ પણ સબર છે. ઘરમાં માતાની વાત પર દીકરાની ચીડ, અથવા દીકરીની ચૂપકી પર પિતાની બેચેની, આવી નાની ક્ષણોમાં જ સબરની સાચી કસોટી થાય છે.
સબરનું મહત્ત્વ સૌથી વધુ ત્યારે સમજાય છે, જ્યારે માણસ એવી કસોટીમાંથી પસાર થાય છે જેનો ઉકેલ તેના હાથમાં નથી હોતો. બીમારી એનું સૌથી સ્પષ્ટ ઉદાહરણ છે. જ્યારે કોઈ લાંબા સમય સુધી બીમારી સામે લડે છે, સારવારના તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે, અથવા પોતાના કોઈને દુઃખમાં જુએ છે, ત્યારે આ માત્ર શારીરિક પીડા નથી હોતી. તેની સાથે મનની બેચેની પણ જોડાઈ જાય છે. રિપોર્ટની રાહ, પરિણામની ચિંતા અને આવનારા દિવસોની અનિશ્ચિતતા માણસને અંદરથી હલાવી નાખે છે.
આવા સમયે સબરનો અર્થ એ નથી કે માણસ સારવાર છોડી દે, અથવા પોતાની પીડા અનુભવવાનું બંધ કરી દે. બલ્કે સારવાર કરાવવી, સારા થવાની કોશિશ ચાલુ રાખવી, અને સાથે સાથે અલ્લાહની રહેમત પર આશા રાખવી, એ જ તવક્કુલની સૌથી સુંદર સૂરત છે. માણસ પોતાની પૂરી કોશિશ કરે, પછી પોતાના રબ પર ભરોસો કરે. આવા ભરોસામાં એક એવો સહારો મળે છે જે દુનિયાની સગવડોથી મળી શકતો નથી.
કુર્આનની એક આયત આ જ સહારા તરફ ઇશારો કરે છે:
હે ઈમાનવાળાઓ! સબર અને નમાઝ વડે (અલ્લાહથી) મદદ માંગો, અલ્લાહ તઆલા સબર કરવાવાળાની સાથે છે. (સૂરહ અલ-બકરહ, ૧૫૩)
સબર બેબસીથી હાલાતની આગળ ઝૂકી જવું નથી. તે મુશ્કેલીમાં પણ સાચા રસ્તા પર ટકી રહેવાનું નામ છે, અને પોતાની ઇચ્છાઓ પર લગામ રાખવી પણ છે.
તવક્કુલને સમજવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. તવક્કુલનો અર્થ એ નથી કે માણસ કોશિશ છોડી દે અને દરેક વસ્તુ તકદીરના હવાલે કરી દે. ઇસ્લામ આપણને મહેનત કરવાની, જવાબદારીઓ નિભાવવાની અને જાયઝ રસ્તા અપનાવવાની તાલીમ આપે છે, અને તે પછી અલ્લાહ પર ભરોસો રાખવાનું કહે છે. ક્યારેક મહેનત પ્રમાણે પરિણામ નથી મળતું, ક્યારેક ઇચ્છા પૂરી થતી નથી, અને ક્યારેક જિંદગી એવા વળાંક પર લાવી મૂકે છે જેની આપણે કલ્પના પણ કરી નહોતી. એવા સમયે એ વિશ્વાસ જીવતો રાખવો જોઈએ કે આપણી કોશિશ વ્યર્થ જતી નથી, અને આપણો રબ આપણી હાલતથી બેખબર નથી.
હવે આખિરતની વાત. આપણે દુનિયાની સફળતા માટે વર્ષો સુધી મહેનત કરી શકીએ છીએ, નોકરી, ઘર અને ભવિષ્ય માટે રાત-દિવસ લગાવી શકીએ છીએ. પણ મુસલમાન માટે આ દુનિયા આખિરતની તૈયારીનું મેદાન પણ છે. અહીં દરેક માણસની દુનિયાવી મંઝિલ જુદી હોઈ શકે, પણ આખિરતની કામયાબી સૌની સહિયારી મંઝિલ છે. ત્યાં પહોંચવા માટે પણ સબર જોઈએ: ઇબાદતમાં પાબંદી, ગુનાહોથી બચવાની કોશિશ, હલાલ અને હરામનું ધ્યાન, અને મુશ્કેલ હાલતમાં ઈમાનની હિફાઝત. આ બધી એવી કસોટીઓ છે જેમાં સબર સૌથી મોટો સાથી છે.
સુકૂનની શોધ પણ અહીંથી જ શરૂ થાય છે. સુકૂન દુનિયાની દોડ જીતવાથી નથી મળતું. એ ઘણીવાર એવી નાની ક્ષણોમાં મળે છે જેને આપણે સામાન્ય ગણીને છોડી દઈએ છીએ: નમાઝમાં શાંતિથી ઊભા રહેવું, માતા-પિતાની પાસે બેસીને ચા પીવી, બાળકો સાથે બિનજરૂરી વાતો કરવી, અથવા કોઈ પરેશાન માણસની વાત ધ્યાનથી સાંભળી લેવી. જિંદગીની રફ્તારને પૂરેપૂરી રોકવી જરૂરી નથી. બસ એટલું પૂરતું છે કે આપણે આપણી પ્રાથમિકતાઓ ઓળખી લઈએ, અને જે સૌથી જરૂરી છે તેને સૌથી પહેલા રાખીએ.
અંતે એટલી જ વાત છે કે ઝડપથી ચાલવું અને સાચી દિશામાં ચાલવું એ બે જુદી વાતો છે. સબર આપણને થોભતાં શીખવે છે, અને સુકૂન એ થોભ્યા પછી જ મળે છે. પણ સવાલ હજી બાકી છે: આ દોડમાં જેમાં આપણે દિવસ-રાત લાગેલા છીએ, શું આપણે દિલથી થોભતાં શીખી શક્યા છીએ, કે પછી સુકૂનની શોધમાં બસ વધુ ઝડપથી દોડી રહ્યા છીએ?
