એક થઈએ, આપણે ભારતના છાત્રો!

• જલીસ અહસન.. ✍️

લીક, લીક અને બસ લીક… આજકાલ માનસપટલ પર જો કોઈ શબ્દ સૌથી વધુ આઘાત કરી રહ્યો હોય તો તે છે પેપર લીક, ગેરરીતિ અને પરીક્ષાઓનું રદ થવું! ‘નીટ’ (NEET) પેપર લીકથી લઈને સીબીએસઈ (CBSE)ની ૧૨મીની પરીક્ષામાં સામે આવેલી વિસંગતતાઓ, અને સીયુઈટી (CUET-UG)ની પરીક્ષાઓનું સ્થગિત થવું એ ચોક્કસપણે અત્યંત ભયાવહ અને ડરામણું ચિત્ર ઊભું કરે છે. જો કે, આ ત્રણ સિવાય પણ અન્ય ઘણી પરીક્ષાઓ રદ થઈ છે, પરંતુ આ ત્રણેય પરીક્ષાઓ રાષ્ટ્રીય સ્તરની હોવાથી તેના પર ચર્ચા અને હોબાળો બંને તીવ્ર છે. આ રીતે એક પછી એક પરીક્ષાઓનું રદ થવું, પેપર લીક થવા અને વિદ્યાલય સ્તરે ગેરરીતિઓ સામે આવવી એ દર્શાવે છે કે આપણા દેશની પરીક્ષા પ્રણાલી અને શિક્ષણ વ્યવસ્થા કઈ હદે જર્જરિત બની ચૂકી છે. બલ્કે, હવે તો તે જર્જરિતતાની સીમા વટાવીને પતનની ગર્તામાં ધકેલાઈ રહી હોય તેવું પ્રતીત થાય છે.

પેપર લીક થવું કે પરીક્ષાઓ રદ થવી એ કોઈ નવીન સમસ્યા નથી. અને જ્યારે આ વ્યાધિ આટલી જૂની છે, તો પછી અત્યાર સુધી તેનો કોઈ નક્કર અને કાયમી ઉકેલ કેમ શોધી શકાયો નથી? આ એક બહુ મોટો પ્રશ્ન છે, જેનો ઉત્તર આપવાથી દરેક વ્યક્તિ દૂર ભાગે છે. આપણે સમાજ કે વાલીઓમાંથી ગમે તેને પૂછીએ, તેઓ કોઈ ખાસ પક્ષ તરફના પોતાના રાજકીય ઝુકાવને કારણે સરકાર અને તંત્રને નિર્દોષ જાહેર કરી દે છે. અને વિદ્યાર્થીઓને તો ખેર, એ લાયક જ રહેવા દેવાયા નથી કે તેઓ કોઈ ગંભીર મુદ્દા પર સમજી-વિચારીને પોતાનો સ્વતંત્ર અભિપ્રાય બાંધી શકે. શાસન અને વાલીઓએ ભેગા મળીને બાળકોના મગજમાં બસ એક જ વાત ઠાંસી-ઠાંસીને ભરી દીધી છે કે તેમણે માત્ર ને માત્ર પુસ્તકિયું જ્ઞાન જ મેળવવાનું છે, આસપાસની દુનિયા તરફ બિલકુલ જોવાનું નથી. અને વિડંબના તો જુઓ, તેમના એ પાઠ્યપુસ્તકોને પણ બિનજરૂરી બાબતોથી ભરી દેવામાં આવ્યા છે.

આ આખુંય ચક્ર અત્યંત યોજનાબદ્ધ રીતે ચલાવવામાં આવ્યું છે. વિદ્યાર્થીઓના માનસને સંપૂર્ણપણે કુંઠિત કરી દેવાયું છે. હવે એ જ સંકુચિત અને કુંઠિત મગજવાળા સંતાનો પાસેથી તેમના માતા-પિતા એવી અપેક્ષા રાખી રહ્યા છે કે આ બાળકો રસ્તા પર ઉતરે, આંદોલન કરે અને પોતાની સાથે થયેલા અન્યાય તથા અપ્રામાણિકતાનો બદલો લે; સરકાર સામે પોતાના હકનું વળતર માંગે. જો કે, આ તદ્દન વિરોધાભાસી બાબત છે. જ્યારે તમારા બાળકોની વાણીને પંગુ બનાવવામાં આવી રહી હતી, જ્યારે તમારા સંતાનોને એક મૂંગા રોબોટમાં તબદીલ કરવામાં આવી રહ્યા હતા, ત્યારે તો તમે તેને બાળકોનું ભવિષ્ય સુરક્ષિત કરનારી જડીબુટ્ટી માનીને આંખો પર પટ્ટી ચડાવી હતી! પરંતુ ભવિષ્ય સુરક્ષિત કરવાના એ અંધ ચક્કરમાં તમારા બાળકોનું વર્તમાન જ ચોપટ કરી દેવામાં આવ્યું.

પેપર લીક, પરીક્ષાઓ રદ થવી, ગેરરીતિઓ આચરવી અને જવાબદારી નક્કી કરવામાં આપણી લાચારી; આ બધાની પાછળ કેટલાય આંતરિક પરિબળો કામ કરે છે જેને સમજવા અનિવાર્ય છે. નહિતર, માત્ર ઉપરછલ્લી રીતે વસ્તુઓને જોવાથી ન તો પરિસ્થિતિ બદલાશે અને ન તો આ લીકેજનો રોગ અટકશે. આવી નબળી અને અન્યાયી વ્યવસ્થા અડીખમ ઊભી છે કારણ કે તેમાં કેટલાક પરિબળો ઘી હોમવાનું કામ કરે છે; જેમ કે આપણી (વિદ્યાર્થીઓની) વિખેરાઈ ગયેલી એકતા, કેટલાક મર્યાદિત ક્ષેત્રો પર આપણી અતિશય નિર્ભરતા, શૈક્ષણિક પ્રવાહો પર જરૂરિયાત કરતાં વધુ વધતો બોજ, આપણો પસંદગીનો આક્રોશ (selective outrage) અને સમાજ દ્વારા ઘડવામાં આવેલા સામાજિક મોભાના ખોટા માપદંડો; આ બધું મળીને આ નબળા તંત્રને પોષણ આપે છે.

સૌથી પહેલા વાત કરીએ વિદ્યાર્થીઓ અને તેમની વચ્ચે તૂટતી એકતાની. આપણે સ્મરણમાં રાખવું ઘટે કે આપણે બધા છાત્રો છીએ, અને છાત્ર એ માત્ર છાત્ર જ હોય છે; પછી ભલે તે ગમે તે વિદ્યાશાખા (stream) નો હોય કે ગમે તે વિભાગ સાથે સંબંધ ધરાવતો હોય. આપણે બધા સમકક્ષ છીએ. આપણી લડાઈ સહિયારી લડાઈ છે, આપણી મુશ્કેલીઓ સાજી મુશ્કેલીઓ છે અને આપણી સફળતાઓ પણ સામૂહિક સફળતાઓ છે. પરંતુ બારીકાઈથી અવલોકન કરતાં જણાય છે કે આપણી આ એકતા અને સામૂહિક ઓળખમાં ખૂબ જ ચતુરાઈથી ગાબડું પાડવામાં આવ્યું છે, જેનો આપણને અહેસાસ સુધ્ધાં થવા દેવાયો નથી. આપણે આ ખેલને સમજી જ ન શક્યા.

એકતા તોડવાનો પ્રથમ પ્રહાર વિદ્યાશાખાના વિભાજન (Stream Division) ના નામે થયો. ૧૦મા ધોરણ પછી આપણે ત્રણ અલગ-અલગ પ્રવાહમાં વહેંચાઈ ગયા: “સાયન્સ, કોમર્સ અને આર્ટ્સ”. અને આશ્ચર્યની વાત એ છે કે જે ક્રમમાં મેં આ ત્રણેય પ્રવાહના નામ લખ્યા છે, આપણું સામાજિક ‘સ્તર’ પણ એ જ ક્રમમાં નક્કી કરવામાં આવ્યું. એટલે કે, વિદ્યાશાખાનું આ વિભાજન આપણા જમાનાની આધુનિક ‘વર્ણ વ્યવસ્થા’ બની ગયું! બસ ફરક એટલો છે કે પ્રાચીન વર્ણ વ્યવસ્થામાં મનુષ્યનું ‘સ્થાન’ જન્મથી નક્કી થતું હતું અને અહીં ૧૦મા ધોરણના ગુણપત્રક પછી નક્કી થાય છે.

પ્રાચીન વર્ણ વ્યવસ્થામાં ચાર વર્ણ હતા, જ્યારે અહીં ત્રણ પ્રવાહ છે. આ પ્રવાહ વિભાજન પાછળનો તર્ક એવો આપવામાં આવ્યો હતો કે બાળકોને સમય અને પરિસ્થિતિ મુજબ કોઈ એક વિશિષ્ટ ક્ષેત્ર માટે તૈયાર કરવામાં સરળતા રહેશે; આપણી પાસે ગુણવત્તાસભર એન્જિનિયરો, ચિકિત્સકો (ડોક્ટરો), વાણિજ્ય જગતના નિષ્ણાતો અને સમાજશાસ્ત્રના વિદ્વાનો હશે. આ તર્ક શિરોધાર્ય છે, એમાં કોઈ બે મત નથી કે આનાથી બાળકોની કુશળતા ખિલશે. પરંતુ મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે આ વિભાજનને લાયકાત કે સ્તર માપવાનો માપદંડ કેમ અને કેવી રીતે બનાવી દેવાયો? અને આ વિભાજન આટલી કડકાઈથી કેમ કરવામાં આવ્યું? અલગ-અલગ પ્રવાહો વચ્ચે આટલી ઊંડી ખાઈ કેમ ખોદી દેવામાં આવી કે તેમની વચ્ચેના પરસ્પરના સંવાદો જ ખતમ થઈ ગયા? પ્રવાહના નામે આપણને એવી રીતે પરાયા કરી દેવાયા કે જાણે અલગ પ્રવાહનો હોવો એટલે કોઈ અન્ય દેશ કે અન્ય સૃષ્ટિનો હોવા બરાબર થઈ ગયું! જીવજાન મિત્રો જે ગઈકાલ સુધી એક જ બાંકડે સાથે બેસતા હતા, તેઓ આજે માત્ર વિદ્યાશાખા બદલાવાના કારણે એવા વિખૂટા પડી ગયા કે જાણે ક્યારેય સાથે રહ્યા જ ન હોય!

આ વિભાજનનું પરિણામ એ આવ્યું કે એક પ્રવાહનો વિદ્યાર્થી બીજા પ્રવાહના વિદ્યાર્થીને પોતાનાથી હીન સમજવા લાગ્યો અને વાત વણસીને મનભેદ સુધી પહોંચી ગઈ. સૌથી ચિંતાજનક બાબત તો એ છે કે એક જ ઘરના બે સગા ભાઈ-બહેનો સાથે પણ માત્ર સ્ટ્રીમ અલગ હોવાના કારણે વાલીઓના વર્તન અને વ્યવહારમાં ભેદભાવ જોવા મળે છે. પરંતુ, આપણે સમજી જ ના શક્યા કે આપણી સાથે આ કેવો ખેલ ખેલાઈ રહ્યો છે. આ વિભાજનના નામે આપણી શિક્ષણ વ્યવસ્થા અને શાસન બંને આપણી ક્ષમતા માપી રહ્યા હતા, ટૂંકમાં આપણો ‘લિટમસ ટેસ્ટ’ થઈ રહ્યો હતો. અને આપણે પણ તેમને બિલકુલ મનગમતું પરિણામ આપ્યું. આપણી એકતામાં બીજું ગાબડું પ્રવેશ પરીક્ષાઓ (Entrance Exams) અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારીના નામે પાડવામાં આવ્યું. સાયન્સવાળાઓને કહેવામાં આવ્યું કે તમે મેડિકલ અને એન્જિનિયરિંગમાં પ્રવેશ મેળવવા માટે બાકીની દુનિયા ભૂલીને મંડી પડો, કોમર્સવાળાના મગજ પર સીએ (CA) નું ભૂત સવાર કરાવાયું અને સોશિયલ સાયન્સવાળા; જેમની સંખ્યા કોલેજોમાં વિપુલ હોય છે; તેમને સિવિલ સર્વિસીસ અને અન્ય પરીક્ષાઓના ચક્રવ્યૂહમાં ફસાવીને મુખ્ય ધારાથી અલગ કરી દેવાયા. આ હથકંડાઓથી આપણને એવા વિભાજિત કરી દેવાયા કે ફરીથી આપણું એક થવું લગભગ અશક્ય જેવું બની ગયું.

સરકાર અને શાસન વ્યવસ્થા, બંને માટે કોઈપણ સમુદાયની અખંડ એકતા હંમેશા એક મોટો ખતરો હોય છે. આ જ ખતરાથી બચવા માટે ‘ભાગલા પાડો’ની નીતિ અપનાવાય છે. આ જ કારણ છે કે આપણને પણ વહેંચી દેવામાં આવ્યા, અને એટલા બધા ટુકડાઓમાં વિખેરી દેવામાં આવ્યા જેથી એ સુનિશ્ચિત થઈ જાય કે આપણે ક્યારેય સંગઠિત ન થઈ શકીએ અને ક્યારેય સત્તાના ખોટા નિર્ણયો સામે પડકાર ન બની શકીએ. ભારે અફસોસની વાત છે કે આપણે અને આપણા વાલીઓએ આ વિભાજનને ‘ફોકસ્ડ’ (એકાગ્ર) થવાનું ગૌરવવંતું નામ આપ્યું! આપણને એવી રીતે ફોકસ કરાવવામાં આવ્યા કે આપણું પોતાના અસ્તિત્વ પરથી જ ફોકસ હટી ગયું અને આપણે આપણા હક માટે પ્રશ્ન કરવાને લાયક જ ન બચ્યા. આપણામાં એટલી વિવેકબુદ્ધિ જ ન રહી કે આપણે નક્કી કરી શકીએ કે શું ન્યાયસંગત છે અને શું અન્યાયી!

આ જ વિભાજનનું પરિણામ છે કે પેપર લીક કે પરીક્ષામાં ગેરરીતિ જેવા જ્વલંત મુદ્દાઓ પર પણ આપણો વિરોધ ‘પસંદગીનો’ (selective) બની રહે છે. જે ક્ષેત્રનું પેપર લીક થાય છે, માત્ર તેના જ પરીક્ષાર્થીઓ રસ્તા પર ઉતરે છે. પરિણામ શું આવે છે? શાસન બહુ સરળતાથી વિદ્યાર્થીઓના અવાજને કચડી નાખે છે અથવા અણદેખ્યો કરી દે છે. કોઈ જવાબદારી નક્કી થતી નથી અને જ્યાં સુધી જવાબદારી જ નક્કી ન થાય, ત્યાં સુધી ગુનેગારો પર કાર્યવાહીનો તો પ્રશ્ન જ ઉપસ્થિત થતો નથી. આપણે પેપર લીક જેવા સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ પર પણ એટલા જડ અને સંવેદનહીન બની ગયા છીએ કે એ સમજી જ નથી શકતા કે આવતીકાલે આ જ અન્યાયનો ભોગ મારે પણ બનવું પડી શકે છે.

વાસ્તવમાં, આપણે બધા પોતપોતાના સગવડભર્યા કમ્ફર્ટ ઝોનમાં જીવવા ટેવાઈ ગયા છીએ. કારકિર્દી અને ભવિષ્ય નિર્માણના નામે આપણે બધા પોતપોતાના કૂવામાં ભરાઈ રહીએ છીએ, પરંતુ જ્યારે મુસીબત આપણા પોતાના ઘર સુધી આવી પહોંચે છે ત્યારે આપણે એવી અપેક્ષા રાખીએ છીએ કે આખી દુનિયા આપણી વહારે આવે. આપણા અવાજને આટલી સરળતાથી દબાવી દેવા પાછળ આપણી આ ‘કૂપમંડૂકતા’ (કૂવાના દેડકા હોવું) જ જવાબદાર છે. આપણે એ સ્વીકારવું જ રહ્યું કે આવું વલણ રાખીને આપણે શાસન અને સમગ્ર તંત્રને જવાબદારીઓમાંથી છટકી જવાનો સેફ પેસેજ આપી રહ્યા છીએ. આપણને ક્યારેય એવું જોવા મળતું નથી કે સોશિયલ સાયન્સના વિદ્યાર્થીઓનું કોઈ પેપર લીક થયું હોય તો સાયન્સ સ્ટ્રીમના છાત્રોએ આગળ આવીને તેમની સાથે ખભેખભા મિલાવીને અવાજ ઉઠાવ્યો હોય. જો કે, અહીં એ પણ વિચારવું રહ્યું કે આપણે જેમની પર સાથ ન આપવાનો દોષ મઢી રહ્યા છીએ, તે બિચારા વિદ્યાર્થીઓનો પણ સંપૂર્ણ વાંક નથી. તેમને ઘડવામાં જ એ રીતે આવ્યા છે. તેમને બાહ્ય જગતથી અલિપ્ત થઈ જવાનો એક અઘોષિત આદેશ આપી દેવાયો છે કે; બહાર ભલે ગમે તે આંદોલન ચાલતા હોય, તમને તેની સાથે કોઈ લેવાદેવા ન હોવી જોઈએ, નહિતર તમે આ કઠિન એન્ટ્રન્સ એક્ઝામ પાસ નહીં કરી શકો! તેમની સૃષ્ટિ હોસ્ટેલના અંધારા ઓરડાથી લઈને કોચિંગ ક્લાસના બોર્ડ સુધી સીમિત કરી દેવામાં આવી છે.

મારા ઘણા મિત્રો જે આ રાષ્ટ્રીય પરીક્ષાઓની રાત-દિવસ તૈયારી કરી રહ્યા છે તેમની મનોદશા પણ આવી જ છે. તેમને બહારની દુનિયામાં શું ઘટી રહ્યું છે તેની લેશમાત્ર જાણ હોતી નથી; એવી બાબતોથી પણ તેઓ અજ્ઞાત હોય છે જેની સામાન્ય જાણકારી હોવી અનિવાર્ય છે. અને આ અજ્ઞાનતાને પણ ‘અર્જુનની જેમ પક્ષીની આંખ પર એકાગ્ર થવા’નું રૂપક આપીને બહુ ગર્વથી નવાજવામાં આવે છે; અંગ્રેજીમાં તેને ‘I am focussed’ કહેવાય છે. પરંતુ આ આંધળી એકાગ્રતાનું કેવું ભયંકર નુકસાન આપણે ભોગવવું પડી રહ્યું છે, તેનો ચિતાર હવે આપણી સામે આવી રહ્યો છે, અને તે પણ હજુ બધા સમજી શક્યા નથી. આ જ દશા હવે અન્ય પ્રવાહના વિદ્યાર્થીઓની પણ છે. તેમને પણ સિવિલ સર્વિસીસ કે અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓના માયાવી ચક્રમાં એવા ‘Focussed’ કરી દેવાયા છે કે તેઓ માત્ર પોતાના જ સ્વાર્થ પૂરતા મર્યાદિત થઈ ગયા છે અને માત્ર પોતાની લડાઈ માટે જ ઘરની બહાર નીકળે છે.

આપણે એ સ્વીકારવું જ પડશે કે પેપર લીક કે વ્યવસ્થા સામેની આ લડાઈ આપણા તમામ છાત્રોની સહિયારી લડાઈ છે. આ સત્ય આપણા હૃદયમાં અંકિત થઈ જવું જોઈએ કે શાસકીય તંત્રના નબળા પડવાની આડઅસર આપણા બધા પર કોઈ ને કોઈ સ્વરૂપે થવાની જ છે. જ્યારે સરકાર અને તેની સંસ્થાઓ આ સ્તરે નિષ્ફળ જાય છે ત્યારે તેની અસરો લાંબાગાળાની (long term) હોય છે. અને આ પતનની નકારાત્મક અસરોથી કોઈ પણ વિદ્યાશાખા કે ક્ષેત્ર અલિપ્ત રહી શકતું નથી, તેનો ભોગ તમામે બનવું જ પડે છે. આ જ દીર્ઘકાલીન દુષ્પરિણામોનો પુરાવો છે કે આજે ‘નીટ’ જેવી પ્રતિષ્ઠિત પરીક્ષાઓના પેપર પણ આટલી આસાનીથી વેચાઈ જાય છે અને આખી પરીક્ષા રદ કરવાની નૌબત આવે છે.

આખરે ક્યા કારણોસર આટલી ઉચ્ચ સ્તરીય પરીક્ષાઓના પેપર લીક થઈ જાય છે અને સરકાર તેને સ્વીકારવા સુધ્ધાં તૈયાર નથી હોતી? પ્રારંભમાં તો તમામ અહેવાલોને અફવા અને પાયાવિહોણા સાબિત કરવાની હોડ જામી જાય છે, પરંતુ જ્યારે તપાસ એજન્સીઓના ચોંકાવનારા અહેવાલો સામે આવે છે ત્યારે શાસન બેકફૂટ પર આવવા મજબૂર બને છે. અને ત્યારબાદ અત્યંત નિર્લજ્જતાથી એવો દાવો કરવામાં આવે છે કે હવે જે પુનઃપરીક્ષા (Re-exam) લેવાશે તે તદ્દન પારદર્શક હશે. આ દાવો ત્યારે કરવામાં આવે છે જ્યારે મૂળ ગુનેગાર એજન્સીઓ પર કોઈ જ જડબાતોડ કાર્યવાહી થઈ હોતી નથી! તંત્રની આ જે ધૃષ્ટતા અને ઢીલું વલણ સામે આવી રહ્યું છે, તેની પાછળનું સૌથી મોટું કારણ આપણી વિખેરાઈ ગયેલી એકતા છે. આપણી એકતા એટલી હદે છિન્નભિન્ન થઈ ગઈ છે કે તેનો કોઈ છેડો જ જડતો નથી. તેઓ આપણને વહેંચતા ગયા અને આપણે ‘એકાગ્રતા’ના ખોટા મૃગજળ પાછળ દોડીને વહેંચાતા ગયા. આપણી આ જ ઐતિહાસિક ભૂલનું પરિણામ આજે આપણે ભોગવી રહ્યા છીએ.

બીજું એક મહત્વનું પાસું જે આપણી નજર સમક્ષ હોવા છતાં ઓઝલ રહે છે તે છે; કેટલાક ચોક્કસ ક્ષેત્રોમાં જરૂરિયાત કરતાં વધુ ભીડ થવી અને તેના કારણે તે વ્યવસ્થા પર અસહ્ય બોજ વધવો. આપણી શિક્ષણ અને પરીક્ષા વ્યવસ્થા આટલી હદે લાચાર અને બરબાદ થવા પાછળનું એક પ્રમુખ કારણ આ અંધાધૂંધ ભીડ પણ છે.

આજે આપણા દેશમાં જો કોઈ ક્ષેત્રમાં સૌથી વધુ અફરાતફરી હોય તો તે છે મેડિકલ, એન્જિનિયરિંગ અને સરકારી નોકરીની આંધળી દોટ. સરકારી નોકરી માટેની ભીડ તો પણ સમજી શકાય, કારણ કે ત્યાં આજીવિકા અને સુરક્ષિત ભવિષ્યનો પ્રશ્ન હોય છે. પરંતુ મેડિકલ-એન્જિનિયરિંગ કોલેજમાં પ્રવેશ મેળવવા માટે જે આકુળતા વ્યાપેલી છે, તેના વિશે શું કહેવું? અહીં એવું તો નથી કે પ્રવેશ મળતા જ કરોડોનું પેકેજ મળી જશે; બલ્કે શિક્ષણ પાછળ ખર્ચેલી મોટી રકમ પાછી મેળવવામાં જ અડધી જિંદગી નીકળી જાય છે. હું અહીં આ ક્ષેત્રની પસંદગી કરનારા યુવાનોને ક્યાંય દોષિત ઠેરવતો નથી. હું જે વાત પર પ્રકાશ પાડવા માંગું છું તે એ છે કે, જ્યારે જ્યારે આપણે કોઈ એક જ ક્ષેત્ર પર આપણું સર્વસ્વ દાવ પર લગાવી દઈએ છીએ, તેને જ માત્ર પ્રતિષ્ઠાનો એકમાત્ર માપદંડ બનાવી લઈએ છીએ, ત્યારે ત્યારે આપણે શાસન અને તંત્રને આપણી આ મજબૂરીનો ખોટો ફાયદો ઉઠાવવાની સુવર્ણ તક આપીએ છીએ.

આજે નીટનું પેપર લીક થયું, તો તેની પાછળ કઈ માનસિકતા જવાબદાર હતી? કોઈ વાલીને પોતાના બાળકને ગમે તે ભોગે, ગમે તેવા ભ્રષ્ટ માધ્યમથી પણ મેડિકલ કોલેજમાં બેસાડવો હતો જેથી સામાજિક પ્રતિષ્ઠાનું ખોટું પીંછું (validation) મેળવી શકાય. અને આપણી આ અંધ દોડ (rat race) નું બીજું મોટું નુકસાન એ થાય છે કે શાસન અને પરીક્ષા લેતી સંસ્થાઓ સાવ બેપરવાહ બની જાય છે. એક પછી એક પેપર લીક થતા રહે છે, પરીક્ષાઓ રદ થતી રહે છે પણ પરિસ્થિતિમાં કોઈ સુધાર થતો નથી. ગત વર્ષે પણ નીટના પેપરમાં ગરબડ થઈ હતી, છતાં આ વર્ષે ફરી એ જ પુનરાવર્તન થયું. આ દર્શાવે છે કે આપણી અતિ-નિર્ભરતાએ તંત્રને એવો ભરોસો આપી દીધો છે કે ગમે તેટલો અન્યાય થશે, આ લાચાર ભીડ બધું જ ભૂલીને આવતા વર્ષે ફરી લાઈનમાં ઉભી રહી જ જશે! અને આપણે પણ તેમની આ ધારણાઓને સાચી સાબિત કરી રહ્યા છીએ.

પરંતુ હવે આપણે જાગવું પડશે અને એ સમજવું પડશે કે પેપર લીક અને ભ્રષ્ટાચારનું આ જે જાળું છે, તેનાથી કોઈ અછૂત રહેવાનું નથી. નીટના પ્રકરણથી એ સાબિત થઈ ગયું છે કે આ દૂષણના મૂળિયાં બહુ ઊંડા છે. આ વિષચક્રથી સૌથી વધુ જો કોઈ આહત અને નિરુત્સાહ થતું હોય તો તે આપણો યુવા છાત્ર સમુદાય છે. પેપર લીક થવું કે પરીક્ષા રદ થવી એ માત્ર એક શાસકીય ક્ષતિ નથી, પણ કરોડો યુવાનોના આત્મવિશ્વાસની હત્યા છે. જ્યારે સંસ્થાઓની આ ઘોર બેદરકારીની સજા વિદ્યાર્થીઓને ભોગવવી પડે છે, ત્યારે વ્યવસ્થા પરથી ભરોસો ઉઠી જાય છે. આજના કપરા સમયમાં જ્યાં નાની-નાની તકો માટે સંઘર્ષ કરવો પડે છે, ત્યાં યુવાનોના ભવિષ્ય અને લાગણીઓ સાથે આવી ક્રૂર રમત રમવી તે તેમને ઘોર નિરાશા તરફ ધકેલે છે.

દરેક પેપર લીક કે પરીક્ષા રદ થયા પછી કેટલાય તેજસ્વી અને આશાસ્પદ યુવાનો, ભાઈઓ અને બહેનો હિંમત હારીને પોતાના જીવનનો અંત આણી દે છે. ત્યાં માત્ર એક વ્યક્તિનો જીવ નથી જતો, પણ તેની સાથે કેટલાય વર્ષોની અથાક મહેનત, અગણિત કુરબાનીઓ અને એક આખો હસતો-રમતો પરિવાર કાયમ માટે બુઝાઈ જાય છે. આટલી મોટી દુર્ઘટનાઓ છતાં સત્તાધીશો જવાબદારી સ્વીકારવાને બદલે એકબીજા પર કાદવ ઉછાળીને મુક્ત થઈ જાય છે, અને સજા માત્ર નિર્દોષોના નસીબે જ આવે છે. જ્યારે આ અન્યાયનો કોરડો આપણા બધા પર સરખો જ વીંઝાઈ રહ્યો છે, તો પછી આપણે હજુ સુધી જુદા-જુદા જૂથોમાં કેમ વહેંચાયેલા છીએ? અન્યાયની આ કાળી રાત સામે હવે સંગઠિત થઈને પૂરી મજબૂતીથી લડવું જ પડશે.

એક થવા માટે આપણે કેટલીક આહુતિઓ આપવી પડશે. સૌથી પહેલાં તો આપણે પોતપોતાના સંકુચિત કૂવામાંથી બહાર આવવું પડશે; બીજું, પોતાના કરતાં અન્યોની પીડા અને વેદનાઓ સામે પૂરી તાકાતથી લડવાની આદત કેળવવી પડશે; અને ત્રીજું, આપણા અંગત સ્વાર્થને આપણા જ પગ તળે કચડીને સમષ્ટિમાં ભળી જવું પડશે. આપણે સરકાર અને શાસન વ્યવસ્થાને એ બતાવવું પડશે કે તમારા ભાગલા પાડવાના આ નુસખાઓ હવે નહીં ચાલે; હવે આપણે બધા એક છીએ અને અખંડ મજબૂતી સાથે એક છીએ.

આપણે એ સાબિત કરી બતાવવું પડશે કે ‘નીટ’ પેપર લીક વિરુદ્ધ સૌથી પ્રખર અને મજબૂત અવાજ ઉઠાવનારા છાત્રો સોશિયલ સાયન્સ અને કોમર્સના છે, અને તેવી જ રીતે સોશિયલ સાયન્સના છાત્રો પર થતા અન્યાય સામે સાયન્સના વિદ્યાર્થીઓ સૌથી આગળ ઉભા રહેશે. જ્યારે સમાજ અને સરકારે આપણને માત્ર એક જ પવિત્ર સંજ્ઞા આપી છે; “છાત્ર”ની ઓળખ, તો પછી આપણે આટલા બધા વાડાઓમાં કેમ વહેંચાયેલા છીએ? જ્યારે આપણી ઓળખ એક છે, આપણા પર થતો અત્યાચાર એક છે, આપણી સાથે થતું છળકપટ એક છે, છળ કરનારા એક છે, આપણા પર વરસતી પોલીસની લાઠી એક છે અને લાઠી વરસાવનારા શાસકો પણ એક જ છે, તો પછી આપણને એક થવામાં કઈ અડચણ નડે છે? જ્યારે આપણા વિરુદ્ધ આખું તંત્ર સંગઠિત છે, તો આપણે પણ એ વ્યવસ્થા સામે અખંડ એકતા કેમ ન કેળવીએ? એ સમય પાકી ગયો છે કે આપણે બધા અત્યંત સાહસ, ધૈર્ય અને હિંમત સાથે એક થઈએ અને એક થઈને જ આપણા અધિકારો માટે લડીએ, અવાજ ઉઠાવીએ, લાઠીઓ ઝીલીએ કે જેલના સળિયા ગણીએ. પછી જોઈએ કે આ નબળું શાસન પોતાની જાતને બદલવા કેવી રીતે મજબૂર નથી થતું!

ધોરણ ૧૨ના બાળકોએ આપણને સુંદર માર્ગ ચિંધ્યો છે. તેમણે બતાવી દીધું કે જો સંકલ્પ અડગ હોય અને પોતાનો હક લેવાની હિંમત હોય, તો સામે ગમે તેટલી શક્તિશાળી સત્તા હોય, કંઈ ફરક પડતો નથી. તે ત્રણ બાળકોએ પોતાની સાથે થયેલા અન્યાય સામે સિંહગર્જના કરી, પોતાના નિર્ણય પર અડગ રહ્યા અને તેનું જ પરિણામ આજે આપણે જોઈ રહ્યા છીએ કે દોષિતો પર કાર્યવાહીઓ શરૂ થઈ ચૂકી છે. આ બાળકોએ એવા નાજુક તબક્કે અવાજ ઉઠાવ્યો જ્યારે સામાન્ય રીતે વિદ્યાર્થીઓને ગુણ કપાવાના ડરથી કે અન્ય ધાક-ધમકીઓથી સૌથી વધુ કાયર બનાવવામાં આવતા હોય છે.

પરંતુ આ બાળકોએ સાબિત કરી દીધું કે જ્યારે વાત પોતાના અધિકાર અને આત્મસન્માનની આવે, ત્યારે લેશમાત્ર ઝૂક્યા વગર પોતાનો હક માંગવાનો હોય છે. અને માત્ર હક માંગવાનો જ નથી, પણ હક છીનવી લેનારાઓની જવાબદારી નક્કી કરીને તેમને સજા અપાવવાની પણ તાકાત રાખવાની છે. આજે આપણે જોઈ રહ્યા છીએ કે તે બેદરકાર તત્વોના સગડ મેળવીને તેમની જવાબદારી નક્કી થઈ રહી છે.

જો આપણે સંગઠિત થઈને અન્યાય સામે પ્રશ્નો પૂછતા થઈશું, તો સમાજનો એક બહુ મોટો પ્રબુદ્ધ વર્ગ પણ આપણી વહારે આવશે અને આપણી તાકાત બનશે. અનિવાર્યતા બસ એ વાતની છે કે આપણે આપણા ભીતરમાં રહેલી લડવાની, સવાલ કરવાની અને હક માટે અવાજ ઉઠાવવાની આ ચેતનાને ક્યારેય મરવા દેવાની નથી. આપણે સરકારને સ્પષ્ટ ચેતવણી આપવી પડશે કે શરાફતથી અમારો અધિકાર અમને સોંપી દેવામાં આવે તો ઉત્તમ, નહિતર હવે અમે તે છીનવીને લેવાની ક્ષમતા ધરાવીએ છીએ. વેદાંત, નિસર્ગ અને સાર્થક આપણા આ પથના સાચા પ્રણેતા છે, તેમને આદર આપવો જોઈએ અને તેમના આ અભિયાનને સ્વીકારવું જોઈએ. બસ, એ જ આશા અને અપેક્ષા સાથે વિરામ કે આપણા છાત્ર સમુદાયમાંથી આવા જ અડીખમ વેદાંત, નિસર્ગ અને સાર્થક સદાય પ્રગટતા રહે!

(જલીસ અહસન, દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાં પોલિટિકલ સાયન્સના વિદ્યાર્થી છે. નોંધ: આ લેખકના અંગત વિચારો છે, તેની સાથે સંસ્થા સહમત હોય તે જરૂરી નથી)

લેખ સાભાર